Ημερολόγιο πεδίου← άρθρα / κατάλογος
— σημειώσεις πεδίου —
Άρθρα για το πώς ζούσαν οι δεινόσαυροι, πώς απομακρύνθηκαν οι αρχαίες ήπειροι και τι έχουν ανακαλύψει οι παλαιοντολόγοι.
— σημείωμα πεδίου αρ. 1 —
Δώδεκα μέτρα από τη μύτη ως την άκρη της ουράς, κρανίο μακρύ όσο ένα γραφείο και δόντια που θρυμμάτιζαν κόκαλα. Ο τυραννόσαυρος έζησε στη δυτική Βόρεια Αμερική πριν από 68–66 εκατομμύρια χρόνια, και ο σκελετός του είναι ο καλύτερα μελετημένος ανάμεσα στους μεγάλους σαρκοφάγους δεινόσαυρους. Για τη φωνή, τα χρώματα και τις συνήθειές του όμως τα οστά λένε πολύ λιγότερα, κι εκεί ακριβώς ανθίζουν οι εικασίες.
Διαβάστε το άρθρο →
— σημείωμα πεδίου αρ. 2 —
Αν ένας θεατής του σινεμά συναντούσε τον πραγματικό βελοσιράπτορα, δεν θα τον αναγνώριζε. Ο θηρευτής αυτός έφτανε μόλις ως το γόνατο ενός ενήλικα: δύο μέτρα μήκος μαζί με την ουρά, μισό μέτρο ύψος ως το ισχίο. Ήταν επίσης σκεπασμένος με φτερά, παρόλο που δεν πετούσε. Από την εικόνα της οθόνης ίσως επιβιώνει μόνο το μεγάλο κυρτό νύχι του πίσω ποδιού.
Διαβάστε το άρθρο →
— σημείωμα πεδίου αρ. 3 —
Ρωτήστε έναν παλαιοντολόγο ποιος ήταν ο μεγαλύτερος δεινόσαυρος και θα σας απαντήσει με ερώτηση: ο μακρύτερος, ο ψηλότερος ή ο βαρύτερος; Και στις τρεις κατηγορίες νικούν τα σαυρόποδα, οι μακρυλαίμηδες φυτοφάγοι γίγαντες. Για το βάρος τα ονόματα που ακούγονται συνήθως είναι ο αργεντινόσαυρος και ο παταγοτιτάνας. Πρωταθλητή όμως δύσκολα ανακηρύσσεις, όταν από πολλούς γίγαντες έχουν σωθεί λίγα μόνο οστά και οι εκτιμήσεις αναθεωρούνται ξανά και ξανά.
Διαβάστε το άρθρο →— σημείωμα πεδίου αρ. 4 —
Πριν από εξήντα έξι εκατομμύρια χρόνια ένας αστεροειδής με διάμετρο περίπου δέκα χιλιόμετρα έπεσε σε μια ρηχή θάλασσα στα ανοιχτά του σημερινού Μεξικού. Η σκόνη σκέπασε τον ουρανό, τα φυτά έμειναν χωρίς φως, και σε σύντομο διάστημα χάθηκαν όλοι οι δεινόσαυροι εκτός από τα πουλιά. Ούτε εκείνα βγήκαν αλώβητα: πολλές αρχαίες ομάδες τους δεν άντεξαν την καταστροφή.
Διαβάστε το άρθρο →
— σημείωμα πεδίου αρ. 5 —
Από όλους τους δεινόσαυρους, ο σπινόσαυρος έχει ίσως την πιο άτυχη βιογραφία. Τα πρώτα του οστά, που βρέθηκαν στην Αίγυπτο, καταστράφηκαν το 1944, και επί δεκαετίες η εμφάνισή του ανασυντίθεται από την αρχή. Τα βασικά πάντως τα ξέρουμε. Έζησε στη Βόρεια Αφρική κατά την Κρητιδική περίοδο, είχε μακριά στενά σαγόνια και ψηλό ιστίο στην πλάτη, και τρεφόταν με ψάρια. Αν τα έπιανε κολυμπώντας ή περπατώντας στα ρηχά, αυτό συζητιέται ακόμη.
Διαβάστε το άρθρο →
— σημείωμα πεδίου αρ. 6 —
Τον πτερανόδοντα τον ζωγραφίζουν σε κουτιά που γράφουν «Δεινόσαυροι», και άδικα. Είναι πτερόσαυρος, μέλος ενός ξεχωριστού κλάδου ιπτάμενων ερπετών, συγγενικού με τους δεινόσαυρους αλλά αυτόνομου. Τη συγγένεια δεν την κρίνουν το μέγεθος, η παλαιότητα ή η ικανότητα να πετάς. Αποφασίζουν η καταγωγή και η κατασκευή του σκελετού.
Διαβάστε το άρθρο →
— σημείωμα πεδίου αρ. 7 —
Τρία κέρατα, ράμφος και μια οστέινη ασπίδα πίσω από το κεφάλι: τον τρικεράτωπα τον αναγνωρίζει ακόμη κι όποιος μπερδεύει το Ιουρασικό με το Κρητιδικό. Ο φυτοφάγος αυτός δεινόσαυρος, μήκους 8–9 μέτρων, έζησε στη Βόρεια Αμερική στο τέλος ακριβώς της Κρητιδικής περιόδου, πλάι στον τυραννόσαυρο. Πώς έμοιαζε το ξέρουμε καλά. Σε τι του χρησίμευαν τα κέρατα και το περιλαίμιο και πώς συμπεριφερόταν, εκεί η βεβαιότητα λιγοστεύει.
Διαβάστε το άρθρο →
— σημείωμα πεδίου αρ. 8 —
Ο τυραννόσαυρος έζησε πιο κοντά χρονικά σε εμάς παρά στον στεγόσαυρο. Δεν είναι αστείο, είναι αριθμητική: ο Μεσοζωικός αιώνας κράτησε περίπου 186 εκατομμύρια χρόνια και χωρίζεται σε τρεις περιόδους, το Τριασικό, το Ιουρασικό και το Κρητιδικό. Μέσα σε αυτό το διάστημα εμφανίστηκαν οι δεινόσαυροι, διασπάστηκε η Πανγαία, και τα φυτά και τα ζώα του πλανήτη άλλαξαν αρκετές φορές.
Διαβάστε το άρθρο →
— σημείωμα πεδίου αρ. 9 —
Κοιτάξτε ένα περιστέρι: έχετε μπροστά σας έναν δεινόσαυρο, που τα φτερά του τα πήρε κληρονομιά. Αποτυπώματα φτερώματος και άλλα ίχνη του έχουν βρεθεί σε πολλούς μη πτηνούς δεινόσαυρους. Με αυτά ανασυνθέτουμε την όψη των ζώων και ακολουθούμε το νήμα ως την καταγωγή των πουλιών. Μόνο μη βιαστείτε να βγάλετε συμπεράσματα: φτερωτός δεν σημαίνει απαραίτητα ιπτάμενος.
Διαβάστε το άρθρο →— σημείωμα πεδίου αρ. 10 —
Βάλτε δίπλα δίπλα τη Νότια Αμερική, την Αφρική, την Ανταρκτική, την Αυστραλία και την Ινδική υποήπειρο, σαν θραύσματα ενός σπασμένου πιάτου, και θα πάρετε τη Γκοντβάνα. Άρχισε να διασπάται στην Ιουρασική περίοδο, πριν από περίπου 180 εκατομμύρια χρόνια, και η διάσπαση κράτησε πάνω από εκατό εκατομμύρια χρόνια: η Αυστραλία και η Ανταρκτική χωρίστηκαν οριστικά μετά την εξαφάνιση των δεινοσαύρων. Μαζί με τις ηπείρους απομακρύνονταν και οι κάτοικοί τους.
Διαβάστε το άρθρο →Διαβάζοντας τα πετρώματα
Ένα απολίθωμα δεινοσαύρου σχηματίζεται όταν κατάλοιπα ή ίχνη διατηρούνται αρκετά ώστε να ενσωματωθούν στο γεωλογικό αρχείο. Για ένα οστό, σημαντικό ρόλο παίζουν συχνά η ταφή και τα υπόγεια νερά με διαλυμένα ορυκτά. Για μια πατημασιά, κρίσιμη είναι η διατήρηση του αποτυπώματος. Καμία διαδικασία δεν καταγράφει ολόκληρη τη ζωή του ζώου.
Διαβάστε το άρθρο →
Ο χρόνος μέσα στο πέτρωμα
Οι επιστήμονες συνήθως χρονολογούν έναν δεινόσαυρο προσδιορίζοντας την ηλικία των γύρω πετρωμάτων. Η σειρά των στρωμάτων δίνει τη σχετική ακολουθία, ενώ κατάλληλα ορυκτά μπορούν να δώσουν αριθμητικές ηλικίες. Η χρονολόγηση με άνθρακα-14 είναι χρήσιμη για πολύ νεότερα κατάλοιπα, αλλά η χρονική της κλίμακα είναι υπερβολικά μικρή για τους δεινοσαύρους εκτός των πτηνών.
Διαβάστε το άρθρο →Οι δεινόσαυροι έξω από το παράθυρο
Ναι. Τα πτηνά είναι ζωντανοί δεινόσαυροι, συγκεκριμένα ένας κλάδος των θηροπόδων. Είναι σωστό να λέμε ότι κατάγονται από δεινοσαύρους, αλλά η διατύπωση μπορεί να υπονοεί ότι εγκατέλειψαν την ομάδα. Στην εξελικτική ταξινόμηση, οι απόγονοι παραμένουν στους κλάδους από τους οποίους εξελίχθηκαν.
Διαβάστε το άρθρο →Προσανατολισμός μέσα στη Dinosauria
Οι βασικές ομάδες δεινοσαύρων είναι κλάδοι ενός οικογενειακού δέντρου, όχι κατηγορίες μεγέθους. Στα θηρόποδα ανήκουν ο T. rex και τα πτηνά, στα σαυρόποδα οι μακρυλαίμηδες γίγαντες και στα ορνιθίσχια κερασφόροι, αδρόσαυροι και θωρακισμένοι δεινόσαυροι. Ο «ιπτάμενος δεινόσαυρος» και ο «θαλάσσιος δεινόσαυρος» συχνά περιγράφουν ζώα εκτός Dinosauria.
Διαβάστε το άρθρο →
Πριν από την πρώτη πατημασιά
Τα αυγά δεινοσαύρων αποκαλύπτουν πλευρές της αναπαραγωγής που δεν δείχνουν οι ενήλικοι σκελετοί: δομή κελύφους, ανάπτυξη εμβρύων και διάταξη της γέννας. Όλοι οι δεινόσαυροι των οποίων γνωρίζουμε την αναπαραγωγή γεννούσαν αυγά. Ωστόσο, ένα μεμονωμένο απολιθωμένο αυγό σπάνια αρκεί για να δείξει ποιο είδος το γέννησε ή πόσο έμεινε ο γονέας κοντά του.
Διαβάστε το άρθρο →
Χρώμα πέρα από τα οστά
Οι επιστήμονες έχουν ανασυνθέσει πτυχές του χρώματος λίγων εξαιρετικά διατηρημένων δεινοσαύρων. Δομές που περιείχαν χρωστικές και η κατανομή τους μπορούν να αποκαλύψουν σκούρα, κοκκινωπά ή ιριδίζοντα καλύμματα και μοτίβα στο σώμα. Τα περισσότερα απολιθώματα δεν διατηρούν αυτά τα στοιχεία, οπότε το πλήρες χρωματικό σχέδιο συχνά παραμένει καλλιτεχνική αναπαράσταση.
Διαβάστε το άρθρο →