— tala sa field blg. 4 —
Bakit nalipol ang mga dinosaur
Maikling sagot
Animnapu't anim na milyong taon na ang nakalipas, isang asteroid na mga sampung kilometro ang lapad ang bumagsak sa mababaw na dagat sa baybayin ng Mexico ngayon. Natakpan ng alikabok ang langit, hindi na naabot ng liwanag ang mga halaman, at sa maikling panahon ay naglaho ang lahat ng dinosaur maliban sa mga ibon. Kahit ang mga ibon ay hindi nakaligtas nang buo: maraming sinaunang grupo nila ang hindi nakaraos sa sakuna.
Hindi lahat ay nalipol
Kailangang magsimula sa isang pagtutuwid: hindi nalipol ang mga dinosaur. Direktang inapo nila ang maya sa labas ng bintana mo. Sa pagkakamag-anak ayon sa ebolusyon, kabilang ang mga ibon sa grupo ng mga dinosaur, gaya ng pagkakabilang ng mga paniki sa mga mamalya. Kaya mas eksakto ang sinasabi ng mga paleontologist: ang mga dinosaur na hindi ibon ang nalipol. Kung saan nagmula ang ugnayang ito, ikinukuwento ng tala tungkol sa balahibo.
Umabot ang sakuna nang malayo sa labas ng grupong ito. Naglaho ang mga pterosaur, kasama ang Pteranodon, at ang mga reptilyang pandagat, kabilang ang Mosasaurus. Kasabay silang namatay ng mga dinosaur, pero hindi sila naging dinosaur dahil doon.
Ang ginawa ng asteroid
Ang peklat ng pagbagsak ay ang krater ng Chicxulub sa tangway ng Yucatán sa Mexico. Natatagpuan sa buong mundo ang bakas ng banggaan: sa manipis na patong sa hangganan ng Cretaceous at Paleogene ay may materyal mula sa asteroid at mga butil ng mineral na nayupi ng napakalakas na presyon. Noong 2024, natukoy mula sa mga isotope ng ruthenium sa patong na ito kung saan galing ang bisita. Isa itong asteroid na mayaman sa karbon, na nabuo sa labas ng orbit ng Jupiter.
Hindi natapos ang pinsala sa lugar ng pagbagsak. Ayon sa mga kalkulasyon noong 2023, ang pangunahing salarin ay ang napakapinong alikabok ng bato. Kasama ng uling at asupre, nanatili ito sa atmospera nang ilang taon at halos dalawang taong napahinto ang potosintesis. Sa parehong modelo, bumaba ang temperatura sa ibabaw ng lupa nang hanggang 15 digri. Unang namatay ang mga halaman at plankton, sumunod ang mga kumakain sa mga ito, at kasunod nila ang mga maninila.
E ang mga bulkan?
Sa panahon ding iyon, bumubuga ng lava ang Deccan Traps sa kinaroroonan ngayon ng India. Malalawak na kapatagan ito ng lava, at wala nang ganito sa Daigdig ngayon. Binago ng mga gas ng bulkan ang klima. Ayon sa datos noong 2024, isang malaking pagputok mga 30,000 taon bago ang pagbagsak ang nagpalamig sa planeta nang hindi bababa sa 5 digri. Pero 20,000 taon bago pa dumating ang asteroid, bumalik na sa dati ang temperatura. Kaya pangalawang papel na lang ang ibinibigay ngayon sa mga bulkan, kahit hindi pa tapos ang debate.
Dati, inakalang palubog na ang mga dinosaur kahit walang asteroid. Kabaligtaran ang sinasabi ng mga pag-aaral noong 2025. Mukhang kakaunti ang species dahil iilan lang ang naingatang bato mula sa panahong iyon, at sa New Mexico ay may sari-saring komunidad ng mga dinosaur hanggang sa huling ilang daang libong taon bago ang pagbagsak. Hindi talunan ang Tyrannosaurus at ang Triceratops. Masyado lang biglang nagbago ang mundo.
Bakit may nakaligtas at may hindi
Walang iisang resipe ng kaligtasan. Ang iba ay iniligtas ng maliit na katawan, ang iba ng hindi pagiging mapili sa pagkain, ng pamumuhay sa tubig, o ng ugaling magtago sa lungga. Pero walang hindi nawalan. Maraming linya ang naglaho sa mga ibon, at ganoon din sa mga mamalya.
Kahit nakaligtas ang isang grupo, hindi ibig sabihing nakaligtas ang lahat ng species nito. Mula sa mga natirang linya, unti-unting lumitaw ang mga bagong anyo, at muling napuno ng buhay ang halos ubos na planeta. Hindi doon natapos ang kuwento ng mga dinosaur. Nagpapatuloy ito tuwing umaga sa pinakamalapit na pakainan ng ibon.
Mga tanong at sagot
Nalipol ba ang lahat ng dinosaur?
Hindi. Naglaho ang mga dinosaur na hindi ibon, pero may mga ibong nakaligtas sa sakuna. Sa kanila nagmula ang lahat ng ibon ngayon.
Nasaan ang krater ng Chicxulub?
Sa tangway ng Yucatán sa Mexico. Nasa ilalim ng lupa ang bahagi nito, at nasa ilalim ng dagat ang iba.
Asteroid ba o bulkan ang sanhi ng pagkalipol?
Asteroid. Binago ng mga pagputok sa Deccan ang klima, pero ayon sa datos noong 2024, nakabawi na ito bago pa ang pagbagsak, kaya pangalawa lang ang papel ng mga bulkan.
Bakit nakaligtas ang mga buwaya at mamalya?
Walang iisang dahilan para sa lahat. Nakatulong sa ilang linya ang kombinasyon ng pamumuhay at pagkain: maliit na katawan, hindi pagiging mapili, mga taguan, tubig.
