— veldnota no. 6 —
Hoekom Pteranodon nie ’n dinosourus is nie
Kort antwoord
Pteranodon pryk dikwels op bokse waarop “Dinosourusse” staan, maar hy hoort nie daar nie. Hy is ’n pterosourus, deel van ’n aparte tak vlieënde reptiele wat naby aan die dinosourusse staan, maar sy eie pad geloop het. Grootte, ouderdom of die vermoë om te vlieg bepaal nie verwantskap nie. Wat tel, is afkoms en die bou van die skelet.
’n Antieke reptiel is nog nie ’n dinosourus nie
In die Mesosoïkum het daar ’n magdom reptiele geleef, en die dinosourusse was net een groep onder hulle. Die pterosourusse is hul naaste familie, iets soos neefs, maar op ’n eie tak. “Vlieënde dinosourus” is daarom ’n onjuiste naam vir ’n pterosourus, hoe bekend dit ook al klink.
Pteranodon is die bekendste pterosourus: ’n tandlose snawel, ’n lang kam agter op die kop en vlerke met ’n span van tot sewe meter by groot mannetjies. Die wyfies was merkbaar kleiner, met sowat vier meter. Die vlerk was ’n vlieshuid wat oor ’n enkele, maar ongelooflik lang vierde vinger gespan was.
Twee maniere om ’n vlerk te bou
By voëls, van vroeë soorte soos Archaeopteryx af, bestaan die draagvlak van die vlerk uit vere. Sommige nie-voëldinosourusse het ook vere gedra: by Microraptor het lang vere aan sowel die voor- as die agterpote gegroei.
Die pterosourusse het op hul eie manier leer vlieg, met ’n vlieshuid. Kaal was hulle nie. Hul lyf was met dun, haaragtige filamente bedek, en by die Brasiliaanse Tupandactylus is in 2022 ook vertakte filamente beskryf, wat baie navorsers as ’n soort veer beskou. Nog iets: Pterodactylus en Pteranodon is verskillende diere uit verskillende tydperke.
En die seereptiele?
Mosasaurus staan nog verder van die dinosourusse af. Hy hoort by die skubreptiele, dieselfde groot groep as vandag se akkedisse en slange, en enige akkedis is nader familie van hom as Tyrannosaurus. Die mosasourusse se pote het in flappers verander en hul lyf het stroomlynig geword, soos by almal wat ernstig na die see verhuis.
Plesiosourusse en igtiosourusse is nog twee aparte groepe. Die ooreenkoms mislei: ’n stroomlynige lyf en flappers het by seediere meer as een keer onafhanklik ontstaan.
Hoekom die onderskeid saak maak
Omdat daar ’n geskiedenis agter die groepname sit. Noem al die antieke reptiele dinosourusse, en die interessantste deel gaan verlore: verskillende takke het onafhanklik, elk op sy eie manier, die lug en die see verower. In ons katalogus staan die pterosourusse en seereptiele langs die dinosourusse om die prentjie van die Mesosoïkum volledig te maak, nie omdat hulle familie is nie.
Vrae en antwoorde
Hoekom word Pteranodon nie as ’n dinosourus beskou nie?
Omdat hy ’n pterosourus is, en dit is ’n aparte tak van die reptiele. Verwantskap word aan afkoms en die bou van die skelet gemeet. Uiterlike ooreenkoms tel nie.
Hoe verskil hy van Pterodactylus?
Pterodactylus het in die Jura geleef en het tande gehad. Pteranodon het later gekom, in die Kryt, was tandloos en baie groter.
Was daar dinosourusse wat aan water gebind was?
Ja. Spinosaurus het van vis geleef en by die water gewoon, al word daar gestry oor hoe goed hy kon swem. En onder die dinosourusse van vandag, die voëls, is daar watervoëls by die hope.
Kon Pteranodon ’n mens wegdra?
Daar is geen rede om so te dink nie. ’n Groot vlerkspan beteken nog nie dat ’n dier swaar vrag kon optel nie.
