Veldjoernaal← veldnotas / katalogus
— veldnotas —
Veldnotas oor hoe dinosourusse geleef het, hoe die antieke vastelande uitmekaar gedryf het en wat paleontoloë al uitgevind het.
— veldnota no. 1 —
Twaalf meter van neus tot stertpunt, ’n skedel so lank soos ’n skryftafel en tande wat bene fyngedruk het. Tyrannosaurus het 68–66 miljoen jaar gelede in die weste van Noord-Amerika geleef, en van geen ander groot roofdinosourus is die skelet so deeglik bestudeer nie. Oor sy stem, kleur en gewoontes sê die bene baie minder, en juis daar kom die meeste raaiwerk in.
Lees die veldnota →
— veldnota no. 2 —
As ’n fliekganger ’n regte Velociraptor sou raakloop, sou hy hom nie herken nie. Dié roofdier het tot by ’n volwasse mens se knie gekom: twee meter lank met stert en al, ’n halwe meter hoog by die heup. Hy was ook met vere bedek, al kon hy nie vlieg nie. Van die filmbeeld bly eintlik net die groot, krom klou aan die agterpoot oor.
Lees die veldnota →
— veldnota no. 3 —
Vra ’n paleontoloog watter dinosourus die grootste was, en jy kry ’n teenvraag: die langste, die hoogste of die swaarste? In al drie kategorieë wen die sauropodes, die langnek-planteters. Gaan dit oor massa, word Argentinosaurus en Patagotitan die meeste genoem. ’n Kampioen kroon is egter moeilik: van baie reuse het net ’n handvol bene oorgebly, en die skattings word keer op keer herbereken.
Lees die veldnota →— veldnota no. 4 —
Ses-en-sestig miljoen jaar gelede het ’n asteroïde van sowat tien kilometer breed in ’n vlak see aan die kus van vandag se Mexiko neergeslaan. Stof het die lug toegetrek, plante het nie meer lig gekry nie, en binne kort tyd was al die dinosourusse weg, behalwe die voëls. En selfs hulle het swaar deurgeloop: baie van die antieke voëlgroepe het die ramp nie oorleef nie.
Lees die veldnota →
— veldnota no. 5 —
Geen dinosourus het ’n ongelukkiger lewensverhaal as Spinosaurus nie. Die eerste bene, wat in Egipte gevind is, is in 1944 vernietig, en sy voorkoms moes daarna dekades lank van voor af saamgestel word. Die hoofsaak weet ons vandag. Hy het in die Kryt in Noord-Afrika geleef, het lang, smal kake en ’n hoë seil op die rug gehad en van vis geleef. Of hy sy vis swemmend gevang het of al wadende in vlak water, is egter steeds ’n twispunt.
Lees die veldnota →
— veldnota no. 6 —
Pteranodon pryk dikwels op bokse waarop “Dinosourusse” staan, maar hy hoort nie daar nie. Hy is ’n pterosourus, deel van ’n aparte tak vlieënde reptiele wat naby aan die dinosourusse staan, maar sy eie pad geloop het. Grootte, ouderdom of die vermoë om te vlieg bepaal nie verwantskap nie. Wat tel, is afkoms en die bou van die skelet.
Lees die veldnota →
— veldnota no. 7 —
Drie horings, ’n snawel en ’n benige skild agter die kop: selfs iemand wat die Jura nie van die Kryt kan onderskei nie, herken Triceratops. Dié planteter van 8–9 meter lank het heel aan die einde van die Kryt in Noord-Amerika geleef, skouer aan skouer met Tyrannosaurus. Hoe hy gelyk het, weet ons goed. Waarvoor die horings en die nekskild was en hoe hy hom gedra het, is minder seker.
Lees die veldnota →
— veldnota no. 8 —
Tyrannosaurus het in tyd nader aan ons geleef as aan Stegosaurus. Dis nie ’n grap nie, net rekenkunde: die Mesosoïkum het sowat 186 miljoen jaar geduur en word in drie tydperke verdeel, die Trias, die Jura en die Kryt. In dié tyd het die dinosourusse verskyn, het Pangea opgebreek en het die plante- en dierewêreld etlike kere van gedaante verwissel.
Lees die veldnota →
— veldnota no. 9 —
Kyk na ’n duif: daar staan ’n dinosourus voor jou, en sy vere is ’n erfstuk. Afdrukke van verekleed en ander spore daarvan is by baie nie-voëldinosourusse gevind. Daaruit word die voorkoms van die diere gerekonstrueer en die oorsprong van die voëls nagespoor. Moet net nie te gou gevolgtrekkings maak nie: geveer beteken nog nie dat ’n dier kon vlieg nie.
Lees die veldnota →— veldnota no. 10 —
Pas Suid-Amerika, Afrika, Antarktika, Australië en die Indiese subkontinent soos skerwe van ’n stukkende bord aan mekaar, en jy kry Gondwana. Dit het in die Jura, sowat 180 miljoen jaar gelede, begin opbreek en was meer as honderd miljoen jaar daarmee besig: Australië en Antarktika het eers ná die uitsterwing van die dinosourusse finaal uitmekaar gegaan. Saam met die kontinente het ook hul bewoners uitmekaar gedryf.
Lees die veldnota →Lees die gesteentes
’n Dinosourusfossiel vorm wanneer oorblyfsels of spore lank genoeg behoue bly om deel van die geologiese rekord te word. By ’n been sorg begrawing en mineraalryke grondwater dikwels vir bewaring. By ’n voetspoor is die deurslaggewende stap dat die afdruk ongeskonde bly. Geen proses bewaar ’n volledige verslag van die dier se lewe nie.
Lees die veldnota →
Tyd in ’n rotslaag
Wetenskaplikes dateer ’n dinosourus gewoonlik deur die ouderdom van die omliggende gesteentes te bepaal. Die volgorde van lae gee ’n relatiewe tydsreeks; geskikte minerale kan numeriese ouderdomme verskaf. Koolstof-14-datering is nuttig vir veel jonger oorblyfsels, maar sy tydskaal is heeltemal te kort vir nie-voëldinosourusse.
Lees die veldnota →Die dinosourusse buite jou venster
Ja. Voëls is lewende dinosourusse, en wel een tak van die teropode. Dit is waar dat voëls van dinosourusse afstam, maar dié formulering kan laat klink asof hulle die groep verlaat het. In evolusionêre klassifikasie bly afstammelinge binne die takke waaruit hulle ontwikkel het.
Lees die veldnota →Vind jou pad deur Dinosauria
Die belangrikste dinosourusgroepe is takke van ’n stamboom, nie groottekategorieë nie. Teropode sluit T. rex en voëls in; souropode sluit langnekreuse in; voëlheupiges sluit horing-, eendbek- en gepantserde dinosourusse in. “Vlieënde dinosourus” en “seedinosourus” verwys dikwels na diere buite Dinosauria.
Lees die veldnota →
Voor die eerste voetstap
Dinosouruseiers onthul voortplanting op ’n skaal wat volwasse geraamtes nie kan toon nie: dopstruktuur, ontwikkelende embrio’s en die rangskikking van ’n legsel. Alle dinosourusse waarvan die voortplanting bekend is, het eiers gelê. Tog vertel ’n los fossiele eier selde op sy eie watter spesie dit gelê het of hoe lank ’n ouer naby gebly het.
Lees die veldnota →
Kleur wat bene nie wys nie
Wetenskaplikes het aspekte van kleur by ’n klein aantal uitsonderlik goed bewaarde dinosourusse gerekonstrueer. Pigmentdraende strukture en hul verspreiding kan donker, rooierige of iriserende bedekkings en liggaamspatrone onthul. Die meeste dinosourusfossiele bewaar nie dié getuienis nie; ’n volledige kleurskema bly dus dikwels ’n kunstenaar se rekonstruksie.
Lees die veldnota →