— یادداشت میدانی شمارهٔ 6 —
چرا پترانودون دایناسور نیست
پاسخ کوتاه
پترانودون را روی جعبه‌هایی می‌کشند که رویشان نوشته «دایناسورها»، و اشتباه می‌کنند. او پتروسور است، از شاخهٔ جداگانهای از خزندگان پرنده که به دایناسورها نزدیک است اما راه خودش را رفته. نه اندازه خویشاوندی را تعیین میکند، نه قدمت، نه توانایی پرواز. حرف آخر را تبار و ساختار اسکلت می‌زند.
هر خزندهٔ کهنی دایناسور نیست
در مزوزوئیک خزندگان بی‌شمار بودند و دایناسورها فقط یکی از گروه‌هایشان. پتروسورها خویشاوندان نزدیک دایناسورها هستند، چیزی مثل پسرعموها، اما شاخهٔ خودشان را دارند. پس «دایناسور پرنده» نام دقیقی برای پتروسور نیست، هرقدر هم که به گوش آشنا باشد.
پترانودون شناخته‌شده‌ترین پتروسور است: منقاری بیدندان، تاجی دراز پشت سر و بال‌هایی که در نرهای بزرگ تا هفت متر باز می‌شد. ماده‌ها آشکارا کوچک‌تر بودند، حدود چهار متر. بال پرده‌ای بود که روی تنها یک انگشت کشیده می‌شد، انگشت چهارمی که به‌طرز باورنکردنی دراز بود.
دو راه برای ساختن بال
در پرندگان، از نخستین‌هایشان مثل آرکئوپتریکس به این سو، سطح بال از پر ساخته شده است. برخی دایناسورهای غیرپرنده هم پر داشتند: میکروراپتور هم روی دست‌ها و هم روی پاهای عقبش پرهای بلند داشت.
پتروسورها پرواز را به شیوهٔ خودشان، با پرده، به دست آوردند. اما برهنه نبودند. تنشان را رشته‌های نازکی شبیه مو می‌پوشاند و در توپانداکتیلوس برزیلی، در سال 2022، رشته‌های شاخه‌شاخه هم توصیف شد که بسیاری آن را نوعی پر می‌دانند. یک نکتهٔ دیگر: پتروداکتیل و پترانودون دو جانور متفاوت از دو دوران متفاوت‌اند.
خزندگان دریایی چطور؟
موزاسوروس از دایناسورها هم دورتر است. او از فلس‌داران است، همان گروه بزرگی که مارمولک‌ها و مارهای امروزی را در بر می‌گیرد، و هر مارمولکی خویشاوند نزدیک‌تری برای اوست تا تیرانوسوروس. دست و پای موزاسورها به باله تبدیل شد و بدنشان دوکی شد، مثل همهٔ جانورانی که جدی به دریا کوچ می‌کنند.
پلزیوسورها و ایکتیوسورها دو گروه جداگانهٔ دیگرند. شباهت فریب‌دهنده است: بدن دوکی و باله در جانوران دریایی بارها و جدا از هم پدید آمده است.
اصلاً چرا باید فرق گذاشت
چون پشت نام گروه‌ها تاریخی نهفته است. اگر همهٔ خزندگان کهن را دایناسور بنامید، جالب‌ترین بخش ماجرا گم می‌شود: شاخه‌های مختلف هر کدام از راه خودشان و مستقل از هم به آسمان و دریا رفتند. در کاتالوگ ما پتروسورها و خزندگان دریایی کنار دایناسورها آمده‌اند تا تصویر مزوزوئیک کامل باشد، نه به خاطر خویشاوندی.
پرسش و پاسخ
چرا پترانودون دایناسور به حساب نمیآید؟
چون پتروسور است، و پتروسورها شاخهٔ جداگانهای از خزندگاناند. خویشاوندی را تبار و ساختار اسکلت تعیین میکند، نه شباهت ظاهری.
چه فرقی با پتروداکتیل دارد؟
پتروداکتیل در دورهٔ ژوراسیک میزیست و دندان داشت. پترانودون بعدتر، در کرتاسه، پیدا شد، بیدندان بود و خیلی بزرگتر.
دایناسوری بود که با آب سروکار داشته باشد؟
بله. اسپینوسوروس ماهی میخورد و کنار آب زندگی میکرد، هرچند بر سر اینکه چقدر خوب شنا میکرد بحث است. در میان دایناسورهای امروزی، یعنی پرندگان، هم تا دلتان بخواهد پرندهٔ آبزی هست.
پترانودون میتوانست آدمی را بلند کند و ببرد؟
دلیلی برای چنین فکری نیست. بالهای بسیار پهن به این معنا نیست که جانور میتوانست باری سنگین را از زمین بلند کند.
