— یادداشت میدانی شمارهٔ 7 —
تریسراتوپس: شاخها، طوقهٔ استخوانی و زندگی در پایان کرتاسه
پاسخ کوتاه
سه شاخ، یک منقار و سپری استخوانی پشت سر: تریسراتوپس را حتی کسی می‌شناسد که ژوراسیک را از کرتاسه تشخیص نمی‌دهد. این دایناسور گیاه‌خوارِ 8 تا 9 متری در واپسین بخش کرتاسه در آمریکای شمالی میزیست، دوش‌به‌دوش تیرانوسوروس. ظاهرش را خوب می‌شناسیم. اینکه شاخها و طوقه به چه کارش می‌آمد و چه رفتاری داشت، کمتر روشن است.
همسایهٔ تیرانوسوروس
این بار دوئل سینمایی خیال‌بافی نیست: تریسراتوپس و تیرانوسوروس واقعاً در یک زمان و در یک جا زندگی می‌کردند. استخوان‌هایشان در رسوب‌های یکسانی پیدا می‌شود، مثلاً در سازند هل‌کریک. روی استخوان‌های تریسراتوپس جای دندان تیرانوسوروس دیده‌اند، پس جزو منوی این شکارچی بود.
تریسراتوپس بالغ تا 8 یا 9 متر می‌رسید. روی چهار پا راه می‌رفت، گیاهان را با منقارش می‌چید و با دندان‌هایی که در ردیف‌های فشرده کنار هم بودند، آسیاب میکرد. سرِ مشهورش آدم را از بقیهٔ بدن غافل می‌کند، و این خطاست: تنه‌اش هم حجیم بود، درخور چنین جنگ‌افزاری.
شاخها و طوقه برای چه بودند
دو شاخ بلند بالای چشم‌ها، سومی روی بینی و پشت سر طوقه‌ای استخوانی. خویشاوندانش همین طرح را جور دیگری اجرا کرده‌اند: استیراکوسوروس، برای نمونه، طوقه‌اش را با خارهای بلند آراسته بود.
با شاخ می‌شد از خود در برابر شکارچی دفاع کرد یا با رقیب شاخ‌به‌شاخ شد، و سرِ چشمگیر به ارتباط با هم‌نوعان کمک میکرد. نبرد بر سر سروری در گله را نمی‌شود از روی استخوان‌ها بازسازی کرد، اما دربارهٔ زندگی گروهی داده‌هایی هست. در وایومینگ دست‌کم پنج تریسراتوپس را از خاک بیرون آورده‌اند که با هم مرده بودند، و تحلیل شیمیایی دندان‌هایشان نشان داد که در همان مکان‌ها پرسه می‌زدند. اینکه این گروه‌ها چه سازمانی داشتند، معلوم نیست.
خویشاوندان شاخ‌دار
سراتوپسی‌ها، گروهی که تریسراتوپس از آن است، همیشه غول‌هایی با شاخ‌های بلند نبودند. پروتوسراتوپس مغولستان خیلی کوچک‌تر است و جفت شاخ بالای چشم را اصلاً ندارد. خویشاوندی نزدیک است، اما در نگاه اول شباهت چندانی نمی‌بینید.
تریسراتوپس را بیش از همه با توروسوروس مقایسه می‌کنند که در طوقه‌اش سوراخ‌های بزرگی دارد. در سال 2010 این فکر مطرح شد که توروسوروس چیزی جز یک تریسراتوپسِ بسیار پیر نیست. فرضیه از آزمون سربلند بیرون نیامد: در سال 2022 بقایای توروسوروس‌هایی توصیف شد که هنوز بالغ نشده بودند، و جانور جوان «مرحلهٔ پیری» ندارد. امروز این دو را سرده‌هایی جداگانه می‌دانند. البته پرسش بجایی بود، چون استخوان‌های دایناسورها با بالا رفتن سن بسیار تغییر میکرد.
پرسش و پاسخ
تریسراتوپس شاخ‌هایش را برای چه می‌خواست؟
به احتمال زیاد برای چند کار با هم: دور کردن شکارچیان و کلنجار رفتن با هم‌نوعان. کدام کار اصلی بود، هنوز معلوم نشده است.
آیا همزمان با استگوسوروس زندگی میکرد؟
نه. استگوسوروس در ژوراسیک پسین میزیست و تریسراتوپس در واپسین بخش کرتاسه. دهها میلیون سال میانشان فاصله است.
تریسراتوپس و توروسوروس یک جانورند؟
بر پایهٔ دادههای کنونی، نه. این دو سردهٔ جداگانهاند و فرضیهٔ سال 2010، که توروسوروس را تریسراتوپسی سالخورده میدانست، در پژوهشهای بعدی تأیید نشد.
میتوانست از خودش در برابر تیرانوسوروس دفاع کند؟
میتوانست. تریسراتوپس بالغ با آن جثه و شاخها شکار خطرناکی بود، اما سرانجام چنین رویاروییای را هیچکس از پیش نمیتوانست حدس بزند.
