— bút ký thực địa số 8 —
Tam Điệp, Jura và Phấn Trắng: ba kỷ của Đại Trung Sinh
Trả lời ngắn
Khủng long bạo chúa sống gần thời chúng ta hơn là gần thời Stegosaurus. Đây không phải chuyện đùa mà là phép tính: Đại Trung Sinh kéo dài khoảng 186 triệu năm và chia làm ba kỷ, Tam Điệp, Jura và Phấn Trắng. Trong chừng ấy thời gian, khủng long ra đời, Pangaea tách vỡ, còn thế giới thực vật và động vật đã mấy lần thay áo.
Một đại, ba thế giới khác nhau
Trên phim, khủng long của mọi thời cùng gặm cỏ trên một bãi đất. Thực ra Stegosaurus của cuối kỷ Jura và khủng long bạo chúa của cuối kỷ Phấn Trắng cách nhau hơn 80 triệu năm, xa hơn cả khoảng cách giữa khủng long bạo chúa với bạn và tôi. Đằng sau chữ “Đại Trung Sinh” là một lịch sử rất dài và chẳng hề đồng nhất.
Để khỏi lạc trong đó, bạn hãy để sẵn thang thời gian các kỷ và bản đồ thế giới cổ. Cái thứ nhất cho biết kỷ nào nối tiếp kỷ nào. Cái thứ hai nhắc rằng các lục địa không phải lúc nào cũng nằm ở chỗ ta quen thấy.
Kỷ Tam Điệp: khủng long bước lên sân khấu
Kỷ Tam Điệp kéo dài từ khoảng 252 đến 201 triệu năm trước. Gần như toàn bộ đất liền dồn lại thành một siêu lục địa duy nhất, Pangaea. Sâu trong nội địa, xa đại dương, nhiều nơi khô hạn, dù khí hậu tất nhiên mỗi vùng một khác.
Di cốt khủng long cổ nhất mà không ai tranh cãi thuộc cuối kỷ Tam Điệp, có tuổi khoảng 230 triệu năm, còn bản thân nhóm này có thể đã xuất hiện sớm hơn một chút. Khi ấy khủng long chưa làm chủ đất liền, chúng chỉ đóng vai phụ. Cũng trong kỷ Tam Điệp, những con thằn lằn bay đầu tiên cất cánh. Kỷ này khép lại bằng một cuộc đại tuyệt chủng, và sau đó giới động vật đã mang một diện mạo khác.
Kỷ Jura: những gã khổng lồ và các loài chim đầu tiên
Kỷ Jura kéo dài từ khoảng 201 đến 143 triệu năm trước. Nửa sau của nó là cả một phòng trưng bày danh nhân: Brachiosaurus, Diplodocus, Stegosaurus, kẻ săn mồi Allosaurus. Cùng thời ấy có Archaeopteryx, loài chim sơ khai còn mang nhiều nét của khủng long ăn thịt. Năm 2025, các nhà khoa học mô tả thêm một loài chim kỷ Jura ở Trung Quốc, Baminornis, vốn đã có chiếc đuôi ngắn như chim ngày nay.
Trong số kẻ săn mồi lớn thời đó, cũng nên nhớ tên Torvosaurus. Trong lúc ấy Pangaea dần nứt vỡ, những vùng biển mới mở ra giữa các mảnh. Lục địa trôi rất chậm, nhưng qua hàng triệu năm, chừng ấy cũng đủ đưa các loài động vật về những bờ khác nhau.
Kỷ Phấn Trắng: hoa, gương mặt mới và hồi kết của một đại
Kỷ Phấn Trắng dài nhất trong ba kỷ, từ khoảng 143 đến 66 triệu năm trước. Đây là lúc thực vật có hoa lan khắp đất liền. Khủng long nhiều vô số và đủ mọi hình dạng, nhưng những ngôi sao lớn nhất, khủng long bạo chúa và Triceratops, chỉ xuất hiện khi màn sắp hạ.
Màn hạ xuống 66 triệu năm trước. Ở ranh giới kỷ Phấn Trắng và kỷ Paleogen đã xảy ra một cuộc đại tuyệt chủng, và mọi loài khủng long phi điểu biến mất. Chuyện gì đã diễn ra, mời bạn đọc bài về sự tuyệt chủng của khủng long. Chim vượt qua được thảm họa, nhánh khủng long duy nhất còn sống đến ngày nay.
Hỏi đáp
Kỷ nào dài nhất trong Đại Trung Sinh?
Kỷ Phấn Trắng, khoảng 77 triệu năm. Kỷ Jura kéo dài chừng 58 triệu năm, kỷ Tam Điệp chừng 50 triệu năm. Các mốc ở đây đã được làm tròn.
Khủng long bạo chúa và Stegosaurus có sống cùng thời không?
Không. Stegosaurus được biết từ cuối kỷ Jura, khủng long bạo chúa từ chặng chót của kỷ Phấn Trắng. Giữa chúng là hơn 80 triệu năm.
Những con khủng long đầu tiên xuất hiện khi nào?
Những con khủng long cổ nhất mà không ai tranh cãi có tuổi 230–233 triệu năm, tức cuối kỷ Tam Điệp. Bản thân nhóm này có lẽ còn già hơn một chút. Năm 2025, một loài khủng long nhỏ tên Ahvaytum, khoảng 230 triệu năm tuổi, được mô tả từ Wyoming: hóa ra ở phía bắc Pangaea, khủng long cũng có mặt sớm gần như ở phía nam.
Bộ gai trên đuôi Stegosaurus gọi là gì?
Thagomizer. Từ này do họa sĩ biếm họa Gary Larson nghĩ ra năm 1982, giới cổ sinh vật học dùng theo cho vui, và giờ nó có mặt cả trong bài báo khoa học lẫn bảo tàng.
