— notatka terenowa nr 4 —
Dlaczego dinozaury wymarły
Krótka odpowiedź
Sześćdziesiąt sześć milionów lat temu w płytkie morze u wybrzeży dzisiejszego Meksyku uderzyła planetoida o średnicy około dziesięciu kilometrów. Niebo zasnuł pył, rośliny przestały dostawać światło i w krótkim czasie zniknęły wszystkie dinozaury oprócz ptaków. Ptakom też się dostało: wiele ich dawnych grup katastrofy nie przetrwało.
Nie wszystkie wymarły
Zacząć trzeba od poprawki: dinozaury nie wymarły. Wróbel za oknem jest ich bezpośrednim potomkiem, a pod względem pokrewieństwa ptaki należą do dinozaurów tak samo, jak nietoperze należą do ssaków. Dlatego paleontolodzy mówią precyzyjniej: wymarły dinozaury nieptasie. Skąd to pokrewieństwo, opowiada artykuł o piórach.
Katastrofa sięgnęła daleko poza tę grupę. Zniknęły pterozaury, w tym pteranodon, i gady morskie, a wśród nich mozazaur. Zginęły razem z dinozaurami, ale dinozaurami przez to nie zostały.
Co zrobiła planetoida
Blizną po uderzeniu jest krater Chicxulub na półwyspie Jukatan w Meksyku. Ślady zderzenia znajduje się na całym świecie: cienka warstwa na granicy kredy i paleogenu zawiera materię planetoidy i ziarna minerałów zgniecione potwornym ciśnieniem. W 2024 roku izotopy rutenu z tej warstwy zdradziły, skąd przybył intruz. Była to planetoida węglista, która powstała poza orbitą Jowisza.
Szkody nie ograniczyły się do miejsca upadku. Według obliczeń z 2023 roku głównym winowajcą był najdrobniejszy pył skalny. Razem z sadzą i siarką wisiał w atmosferze latami i na prawie dwa lata wstrzymał fotosyntezę. Temperatura przy powierzchni spadła, według tego samego modelu, nawet o 15 stopni. Najpierw ginęły rośliny i plankton, po nich zwierzęta, które się nimi żywiły, a w ślad za nimi drapieżniki.
A wulkany?
W tej samej epoce na terenie dzisiejszych Indii wylewała się lawa trapów dekańskich, czyli pól lawowych, jakich dziś na Ziemi nie ma. Gazy wulkaniczne zmieniały klimat. Według danych z 2024 roku wielka erupcja mniej więcej 30 tysięcy lat przed uderzeniem ochłodziła planetę co najmniej o 5 stopni. Jednak już 20 tysięcy lat przed upadkiem planetoidy temperatura wróciła do dawnego poziomu. Dlatego wulkanom przypisuje się dziś rolę drugorzędną, choć spór się nie skończył.
Dawniej sądzono, że dinozaury i tak chyliły się ku upadkowi. Prace z 2025 roku mówią co innego: gatunków wydaje się mniej, bo skał z tego okresu zachowało się niewiele, a w Nowym Meksyku bogate zespoły dinozaurów żyły aż do ostatnich kilkuset tysięcy lat przed uderzeniem. Tyranozaur i triceratops nie zniknęły dlatego, że były gorzej przystosowane. Świat zmienił się po prostu zbyt gwałtownie.
Dlaczego jedne grupy przetrwały, a inne nie
Nie było jednego przepisu na ocalenie. Jednym pomogły niewielkie rozmiary, innym niewybredność w jedzeniu, życie w wodzie albo zwyczaj przeczekiwania w kryjówce. Straty dotknęły jednak wszystkich: i ptakom, i ssakom ubyło mnóstwo linii rozwojowych.
Przetrwanie grupy nie znaczy, że przetrwały wszystkie jej gatunki. Z ocalałych linii stopniowo wyłoniły się nowe formy i opustoszała planeta zaludniła się od nowa. Historia dinozaurów wcale się na tym nie skończyła. Trwa co rano przy najbliższym karmniku.
Pytania i odpowiedzi
Czy wszystkie dinozaury wymarły?
Nie. Zniknęły dinozaury nieptasie, a część ptaków przeżyła katastrofę. Od nich pochodzą wszystkie dzisiejsze ptaki.
Gdzie jest krater Chicxulub?
Na półwyspie Jukatan w Meksyku. Część krateru leży pod lądem, część pod dnem morza.
Wymieranie spowodowała planetoida czy wulkany?
Planetoida. Erupcje dekańskie zmieniały klimat, ale według danych z 2024 roku zdążył on wrócić do normy jeszcze przed uderzeniem, więc wulkanom przypisuje się rolę drugorzędną.
Dlaczego krokodyle i ssaki przetrwały?
Wspólnej przyczyny dla wszystkich nie ma. Poszczególnym liniom pomogło połączenie trybu życia i sposobu odżywiania: małe rozmiary, niewybredność, kryjówki, woda.
