— notatka terenowa nr 6 —
Dlaczego pteranodon nie jest dinozaurem
Krótka odpowiedź
Pteranodona rysuje się na pudełkach z napisem „Dinozaury”, i to niesłusznie. Jest pterozaurem, przedstawicielem osobnej gałęzi latających gadów: bliskiej dinozaurom, ale samodzielnej. O pokrewieństwie nie decydują ani rozmiary, ani wiek, ani umiejętność latania. Rozstrzygają pochodzenie i budowa szkieletu.
Pradawny gad to jeszcze nie dinozaur
Gadów było w mezozoiku mnóstwo, a dinozaury to tylko jedna z ich grup. Pterozaury są ich bliskimi krewnymi, kimś w rodzaju kuzynów, ale mają własną gałąź. Dlatego „latający dinozaur” to nieścisła nazwa dla pterozaura, choćby nie wiem jak swojsko brzmiała.
Pteranodon jest najłatwiej rozpoznawalnym z pterozaurów: bezzębny dziób, długi grzebień z tyłu głowy i skrzydła o rozpiętości do siedmiu metrów u dużych samców. Samice były wyraźnie mniejsze, około czterech metrów. Skrzydło to błona rozpięta na jednym jedynym, za to niewiarygodnie długim czwartym palcu.
Dwa sposoby na skrzydło
U ptaków, poczynając od wczesnych, takich jak archeopteryks, powierzchnię nośną skrzydła tworzą pióra. Pióra nosiły też niektóre dinozaury nieptasie: mikroraptorowi długie pióra wyrastały i na przednich, i na tylnych łapach.
Pterozaury opanowały lot po swojemu, na błonie. Nagie nie były. Ciało pokrywały cienkie, podobne do włosów włókna, a u brazylijskiego Tupandactylusa w 2022 roku opisano też włókna rozgałęzione, które wielu badaczy uważa za odmianę piór. I jeszcze jedno: pterodaktyl i pteranodon to różne zwierzęta z różnych epok.
A gady morskie?
Mozazaur stoi od dinozaurów jeszcze dalej. Należy do łuskonośnych, tej samej wielkiej grupy co dzisiejsze jaszczurki i węże, i każda jaszczurka jest mu bliższa niż tyranozaur. Łapy mozazaurów zmieniły się w płetwy, a ciało stało się opływowe, jak u wszystkich, którzy na dobre przenoszą się do morza.
Plezjozaury i ichtiozaury to dwie kolejne osobne grupy. Podobieństwo bywa zwodnicze: opływowe ciało i płetwy powstawały u zwierząt morskich niezależnie i niejeden raz.
Po co je rozróżniać
Bo za nazwami grup kryje się historia. Nazwij wszystkie dawne gady dinozaurami, a zniknie to, co najciekawsze: w powietrze i do morza różne gałęzie ruszały niezależnie, każda własną drogą. W naszym katalogu pterozaury i gady morskie stoją obok dinozaurów dla pełniejszego obrazu mezozoiku, a nie z racji pokrewieństwa.
Pytania i odpowiedzi
Dlaczego pteranodona nie zalicza się do dinozaurów?
Bo jest pterozaurem, a to osobna gałąź gadów. Pokrewieństwo ustala się na podstawie pochodzenia i budowy szkieletu. Zewnętrzne podobieństwo się nie liczy.
Czym różni się od pterodaktyla?
Pterodaktyl żył w jurze i miał zęby. Pteranodon pojawił się później, w kredzie, był bezzębny i znacznie większy.
Czy były dinozaury związane z wodą?
Były. Spinozaur żywił się rybami i żył nad wodą, choć trwa spór o to, jak dobrze pływał. A wśród dzisiejszych dinozaurów, czyli ptaków, wodnych gatunków jest pod dostatkiem.
Czy pteranodon mógł porwać człowieka?
Nic na to nie wskazuje. Ogromna rozpiętość skrzydeł nie oznacza jeszcze, że zwierzę mogło unieść ciężki ładunek.
