— saha notu no. 6 —
Pteranodon neden dinozor değil?
Kısa yanıt
Pteranodon'u üzerinde “Dinozorlar” yazan kutulara çizerler, ama boşuna. O bir pterozor, yani dinozorlara yakın ama kendi başına bir dal oluşturan uçan sürüngenlerden biri. Akrabalığı ne boyut belirler ne yaş, ne de uçabilmek. Belirleyici olan köken ve iskeletin yapısıdır.
Her eski sürüngen dinozor değildir
Mezozoik'te sayısız sürüngen yaşıyordu ve dinozorlar bunların yalnızca bir grubuydu. Pterozorlar onların yakın akrabası, kuzenleri gibi bir şey, ama dalları ayrı. Bu yüzden “uçan dinozor” ne kadar alışılmış gelse de bir pterozor için yanlış bir ad.
Pteranodon pterozorların en tanınanıdır: dişsiz bir gaga, başın arkasında uzun bir ibik ve iri erkeklerde yedi metreye varan kanat açıklığı. Dişiler belirgin biçimde küçüktü, dört metre kadar. Kanat, tek bir parmağa gerilmiş bir zardı; ama bu dördüncü parmak inanılmaz uzundu.
Kanat yapmanın iki yolu
Archaeopteryx gibi ilk örneklerden bu yana kuşlarda kanadın taşıyıcı yüzeyi tüylerden oluşur. Kuş olmayan bazı dinozorlar da tüy taşıyordu: Microraptor'un uzun tüyleri hem ön hem arka ayaklarında çıkıyordu.
Pterozorlar uçmayı kendi yollarıyla, bir zarla başardı. Çıplak da değillerdi: gövdelerini ince, kıl benzeri lifler kaplıyordu. Brezilya'dan Tupandactylus'ta 2022'de dallanan lifler de tanımlandı ve pek çok araştırmacı bunları bir tür tüy sayıyor. Bir not daha: Pterodactylus ile Pteranodon, farklı çağlardan farklı hayvanlardır.
Peki ya deniz sürüngenleri?
Mosasaurus dinozorlardan daha da uzak. Bugünkü kertenkele ve yılanlarla aynı geniş gruba, pullu sürüngenlere aittir; herhangi bir kertenkele ona Tyrannosaurus'tan daha yakın akrabadır. Mosasaurus ve akrabalarının bacakları yüzgece dönüştü, gövdeleri de denize gerçekten taşınan her canlınınki gibi akıcı bir biçim aldı.
Plesiozorlar ve iktiyozorlar da iki ayrı grup. Benzerlik insanı yanıltır: akıcı gövde ve yüzgeçler deniz hayvanlarında birbirinden bağımsız olarak, hem de defalarca ortaya çıktı.
Ayrım neden önemli
Çünkü grup adlarının ardında bir tarih var. Eski sürüngenlerin hepsine dinozor derseniz en ilginç kısım kaybolur: farklı dallar havaya ve denize birbirinden habersiz, her biri kendi yolundan çıktı. Kataloğumuzda pterozorlar ve deniz sürüngenleri dinozorların yanında duruyorsa bunun nedeni akrabalık değil; Mezozoik'in tablosunu eksiksiz göstermek istedik.
Sorular ve yanıtlar
Pteranodon neden dinozor sayılmıyor?
Çünkü o bir pterozor, yani sürüngenlerin ayrı bir dalından. Akrabalık köken ve iskelet yapısıyla belirlenir; dıştan benzerlik hesaba katılmaz.
Pterodactylus'tan farkı ne?
Pterodactylus Jura döneminde yaşadı ve dişliydi. Pteranodon daha sonra, Kretase'de ortaya çıktı; dişsizdi ve çok daha iriydi.
Suyla bağlantılı dinozorlar var mıydı?
Vardı. Spinosaurus balıkla beslenir ve su kenarında yaşardı, gerçi ne kadar iyi yüzdüğü tartışmalı. Bugünkü dinozorlar, yani kuşlar arasında ise su kuşlarının haddi hesabı yok.
Pteranodon bir insanı taşıyabilir miydi?
Böyle düşünmek için bir neden yok. Kanat açıklığının devasa olması, hayvanın ağır bir yük kaldırabildiği anlamına gelmez.
