— saha notu no. 7 —
Triceratops: boynuzlar, kemik yaka ve Kretase'nin sonunda yaşam
Kısa yanıt
Üç boynuz, bir gaga ve başın arkasında kemikten bir kalkan: Jura'yı Kretase'den ayıramayan biri bile Triceratops'u tanır. 8–9 metre uzunluğundaki bu otçul dinozor, Kretase'nin en sonunda Kuzey Amerika'da, Tyrannosaurus'la yan yana yaşadı. Neye benzediğini iyi biliyoruz. Boynuzları ve yakası ne işe yarıyordu, nasıl davranıyordu? İşte burada emin olduklarımız azalıyor.
Tyrannosaurus'un komşusu
Bu kez filmlerdeki düello uydurma değil: Triceratops ile Tyrannosaurus gerçekten aynı zamanda ve aynı yerlerde yaşadı. Kemikleri aynı tortullarda, örneğin Hell Creek Formasyonu'nda çıkıyor. Triceratops kemiklerinde Tyrannosaurus'un diş izlerine rastlanıyor; demek ki yırtıcının menüsündeydiler.
Yetişkin bir Triceratops 8–9 metreye kadar büyürdü. Dört ayak üzerinde yürür, bitkileri gagasıyla koparır, sık sıralar halinde dizilmiş dişleriyle öğütürdü. Meşhur başa bakarken gerisini gözden kaçırmak kolay, ama yazık olur: gövdesi de silahlarına yaraşır biçimde iri ve tıknazdı.
Boynuzlar ve yaka ne işe yarıyordu
Gözlerin üstünde iki uzun boynuz, burunda bir üçüncüsü, arkada da kemik bir yaka. Akrabalarında aynı fikir başka türlü işlenmiş: örneğin Styracosaurus yakasını uzun dikenlerle süslemişti.
Boynuzlarla bir yırtıcıya karşı koymak ya da bir rakiple tos vuruşmak mümkündü; göze çarpan baş da hemcinslerle iletişime yarıyordu. Sürüde liderlik için yapılmış bir düelloyu kemiklerden canlandıramayız, ama grup halinde yaşadıklarına dair veriler var. Wyoming'de birlikte ölmüş en az beş Triceratops kazılıp çıkarıldı ve dişlerinin kimyasal analizi, hayvanların aynı yerlerde dolaştığını gösterdi. Bu grupların nasıl örgütlendiği bilinmiyor.
Boynuzlu akrabalar
Triceratops'un dahil olduğu seratopslar her zaman uzun boynuzlu devler değildi. Moğolistan'dan Protoceratops çok daha küçüktür ve gözlerinin üstünde boynuz çifti hiç yoktur. Akrabalık yakın, ilk bakışta benzerlik az.
Triceratops en sık, yakasında büyük delikler bulunan Torosaurus'la karşılaştırılır. 2010'da Torosaurus'un aslında çok yaşlı bir Triceratops olduğu öne sürüldü. Hipotez sınavı geçemedi: 2022'de henüz yetişkinliğe ulaşmamış Torosaurus kalıntıları tanımlandı, gençlerin ise “yaşlılık evresi” olamaz. Bugün ikisi ayrı cinsler sayılıyor. Soru yine de yerindeydi, çünkü dinozorların kemikleri yaşla birlikte epey değişiyordu.
Sorular ve yanıtlar
Triceratops'un boynuzları ne işe yarıyordu?
Büyük olasılıkla birden fazla işe: yırtıcılardan korunmaya ve hemcinsleriyle hesaplaşmaya. Hangisinin asıl görev olduğu henüz belli değil.
Stegosaurus'la aynı zamanda mı yaşadı?
Hayır. Stegosaurus Geç Jura'da, Triceratops ise Kretase'nin en sonunda yaşadı. Aralarında on milyonlarca yıl var.
Triceratops ile Torosaurus aynı hayvan mı?
Bugünkü verilere göre hayır, ayrı cinsler. Torosaurus'un yaşlanmış bir Triceratops olduğunu söyleyen 2010 hipotezi sonraki çalışmalarda desteklenmedi.
Tyrannosaurus'a karşı kendini savunabilir miydi?
Savunabilirdi. Boyutu ve boynuzlarıyla yetişkin bir Triceratops tehlikeli bir avdı, ama böyle bir karşılaşmanın sonucunu kimse önceden kestiremezdi.
