Saha Günlüğü← yazılar / katalog
— saha notları —
Dinozorların nasıl yaşadığı, eski kıtaların nasıl birbirinden ayrıldığı ve paleontologların neleri aydınlattığı üzerine yazılar.
— saha notu no. 1 —
Burnundan kuyruğunun ucuna on iki metre, yazı masası uzunluğunda bir kafatası ve kemikleri ufalayan dişler. Tyrannosaurus 68–66 milyon yıl önce Kuzey Amerika'nın batısında yaşadı; iri yırtıcı dinozorlar arasında iskeleti en iyi incelenmiş olanı odur. Sesi, rengi ve davranışları hakkındaysa kemikler çok daha az şey söyler. Uydurmaların en çok biriktiği yer de tam burası.
Yazıyı oku →
— saha notu no. 2 —
Bir sinemasever gerçek bir Velociraptor'la karşılaşsa onu tanımazdı. Bu yırtıcı yetişkin bir insanın ancak dizine geliyordu: kuyruğuyla birlikte iki metre uzunluk, kalçada yarım metre yükseklik. Üstelik uçmadığı halde tüylerle kaplıydı. Film kahramanından geriye kalan tek şey, arka ayağındaki büyük, kıvrık pençe sayılır.
Yazıyı oku →
— saha notu no. 3 —
Bir paleontoloğa en büyük dinozorun hangisi olduğunu sorun, size bir soruyla karşılık verir: en uzunu mu, en yükseği mi, en ağırı mı? Üç kategoride de kazananlar sauropodlar, yani uzun boyunlu otçul devler. Ağırlıkta en sık anılan adlar Argentinosaurus ile Patagotitan. Yine de şampiyon ilan etmek kolay değil. Pek çok devden geriye birkaç kemik kalmış, tahminler de durmadan yeniden hesaplanıyor.
Yazıyı oku →— saha notu no. 4 —
Altmış altı milyon yıl önce, bugünkü Meksika kıyılarının açığındaki sığ bir denize yaklaşık on kilometre çapında bir asteroit çarptı. Gökyüzünü toz kapladı, bitkiler ışık alamaz oldu ve kısa sürede kuşlar dışındaki bütün dinozorlar ortadan kalktı. Kuşlar da nasibini aldı: eski gruplarının çoğu felaketi atlatamadı.
Yazıyı oku →
— saha notu no. 5 —
Dinozorlar arasında en talihsiz biyografi Spinosaurus'unki olsa gerek. Mısır'da bulunan ilk kemikleri 1944'te yok oldu ve yırtıcının görünüşü onlarca yıl boyunca yeniden bir araya getirildi. Temel bilgiler bugün belli: Kretase döneminde Kuzey Afrika'da yaşadı, uzun ve dar çeneleri, sırtında yüksek bir yelkeni vardı, balıkla beslendi. Balığı yüzerek mi, yoksa sığ suda yürüyerek mi yakaladığı ise hâlâ tartışılıyor.
Yazıyı oku →
— saha notu no. 6 —
Pteranodon'u üzerinde “Dinozorlar” yazan kutulara çizerler, ama boşuna. O bir pterozor, yani dinozorlara yakın ama kendi başına bir dal oluşturan uçan sürüngenlerden biri. Akrabalığı ne boyut belirler ne yaş, ne de uçabilmek. Belirleyici olan köken ve iskeletin yapısıdır.
Yazıyı oku →
— saha notu no. 7 —
Üç boynuz, bir gaga ve başın arkasında kemikten bir kalkan: Jura'yı Kretase'den ayıramayan biri bile Triceratops'u tanır. 8–9 metre uzunluğundaki bu otçul dinozor, Kretase'nin en sonunda Kuzey Amerika'da, Tyrannosaurus'la yan yana yaşadı. Neye benzediğini iyi biliyoruz. Boynuzları ve yakası ne işe yarıyordu, nasıl davranıyordu? İşte burada emin olduklarımız azalıyor.
Yazıyı oku →
— saha notu no. 8 —
Tyrannosaurus zaman bakımından bize, Stegosaurus'a olduğundan daha yakın. Şaka değil, düpedüz aritmetik: Mezozoik zaman yaklaşık 186 milyon yıl sürdü ve Triyas, Jura ve Kretase olmak üzere üç döneme ayrılır. Bu süre içinde dinozorlar ortaya çıktı, Pangea parçalandı, bitki ve hayvan dünyası birkaç kez baştan değişti.
Yazıyı oku →
— saha notu no. 9 —
Bir güvercine bakın: karşınızdaki bir dinozor ve tüyleri ona atalarından miras. Kuş olmayan pek çok dinozorda tüy izleri ve tüylerin bıraktığı başka işaretler bulundu. Bunlardan yola çıkarak hayvanların görünüşü canlandırılıyor, kuşların nereden geldiği izleniyor. Yalnız sonuca atlamayın: tüylü olmak, uçabilmek demek değildir.
Yazıyı oku →— saha notu no. 10 —
Güney Amerika'yı, Afrika'yı, Antarktika'yı, Avustralya'yı ve Hindistan alt kıtasını kırık bir tabağın parçaları gibi yan yana getirin: karşınıza Gondvana çıkar. Jura döneminde, yaklaşık 180 milyon yıl önce parçalanmaya başladı ve bu iş 100 milyon yıldan uzun sürdü. Avustralya ile Antarktika ancak dinozorların yok oluşundan sonra tamamen ayrıldı. Kıtalarla birlikte üzerlerindeki canlılar da birbirinden uzaklaştı.
Yazıyı oku →Kayalardaki geçmişi okumak
Bir dinozor fosili, kalıntılar ya da izler jeolojik kayda katılacak kadar uzun süre korunduğunda oluşur. Kemiklerde bunu çoğunlukla gömülme ve mineralce zengin yeraltı suyu sağlar. Ayak izinde asıl önemli olan, yüzeydeki şeklin bozulmadan kalmasıdır. İki süreç de hayvanın bütün yaşam öyküsünü korumaz.
Yazıyı oku →
Bir kaya katmanındaki zaman
Bilim insanları genellikle dinozorun çevresindeki kayaların yaşını belirleyerek tarihleme yapar. Katmanların sırası göreli bir dizilim verir; uygun mineraller sayısal yaş sağlayabilir. Karbon-14 çok daha genç kalıntılarda yararlıdır, fakat zaman aralığı kuş olmayan dinozorlar için çok kısadır.
Yazıyı oku →Pencerenizin dışındaki dinozorlar
Evet. Kuşlar yaşayan dinozorlardır; daha özel olarak teropodların bir dalıdır. Kuşların dinozorlardan geldiği doğrudur, ama bu ifade gruptan ayrıldıkları izlenimi verebilir. Evrimsel sınıflandırmada torunlar, köken aldıkları dalların içinde kalır.
Yazıyı oku →Dinosauria içinde yön bulmak
Başlıca dinozor grupları boy kategorileri değil, soy ağacının dallarıdır. Teropodlar T. rex ve kuşları; sauropodlar uzun boyunlu devleri; ornitişyanlar boynuzlu, ördek gagalı ve zırhlı dinozorları içerir. “Uçan dinozor” ve “deniz dinozoru” çoğu zaman Dinosauria dışındaki hayvanlar için kullanılır.
Yazıyı oku →
İlk ayak izinden önce
Dinozor yumurtaları, yetişkin iskeletlerin gösteremediği ölçekte üreme bilgisi verir: kabuk yapısı, gelişen embriyolar ve yumurta kümesinin dizilişi. Üremesi bilinen bütün dinozorlar yumurtluyordu. Ancak tek bir fosil yumurta, onu hangi türün bıraktığını veya ebeveynin yanında ne kadar kaldığını kendi başına nadiren gösterir.
Yazıyı oku →
Kemiklerin ötesindeki renkler
Bilim insanları, olağanüstü korunmuş az sayıda dinozorun renklerine ilişkin bazı özellikleri yeniden oluşturdu. Pigment taşıyan yapılar ve dağılımları koyu, kızılımsı ya da yanardöner örtüleri ve gövde desenlerini ortaya çıkarabilir. Dinozor fosillerinin çoğu bu kanıtları korumadığından, hayvanın bütün renk düzeni genellikle sanatsal bir canlandırma olarak kalır.
Yazıyı oku →