— የመስክ ጽሑፍ ቁ. 10 —
ጎንድዋና፡ በዳይኖሰሮች ዓለም የደቡብ አህጉራት
አጭር መልስ
ደቡብ አሜሪካን፣ አፍሪካን፣ አንታርክቲካን፣ አውስትራሊያንና የሕንድ ክፍለ አህጉርን እንደ ተሰበረ ሳህን ስብርባሪዎች ያገጣጥሟቸው፤ ጎንድዋና ትወጣለች። መሰንጠቅ የጀመረችው በጁራሲክ ዘመን፣ ከ180 ሚሊዮን ዓመታት ገደማ በፊት ነው፤ ሂደቱም ከመቶ ሚሊዮን ዓመታት በላይ ዘልቋል። አውስትራሊያና አንታርክቲካ ሙሉ በሙሉ የተላቀቁት ዳይኖሰሮች ከጠፉ በኋላ ነው። አህጉራቱ ሲለያዩ ነዋሪዎቻቸውም አብረው ተለያዩ።
የጥንቱ ካርታ ምን ያሳያል?
የጥንቱን ዓለም ካርታ ይክፈቱ፤ የሚያውቋቸው አህጉራት በእሱ ላይ በጭንቅ ይለያሉ። የዛሬዎቹን የባሕር ዳርቻዎች እንዳሉ ወደ ጥንት መውሰድ አይቻልም። የባሕር ወለል ይለዋወጥ ነበር፤ አንዳንድ የየብስ ክፍሎች ከፍ ሲሉ ሌሎች በውሃ ይዋጡ ነበር። ስለዚህ እንዲህ ያለው ካርታ ሳይንሳዊ ተሃድሶ ነው፤ ፎቶግራፍ አይደለም።
ጎንድዋና የእጅግ የተለያዩ እንስሳትን ታሪኮች ታስተሳስራለች፤ ለምሳሌ የደቡብ አሜሪካው አርጀንቲኖሳውረስ እና የሰሜን አፍሪካው ስፒኖሳውረስ። ሁለቱም በደቡብ አህጉራት መሬቶች ላይ ኖረዋል፤ ግን እያንዳንዳቸው በራሳቸው ዓለም፡ አንዱ በፓታጎንያ፣ ሌላው በሰሜን አፍሪካ ወንዞች ዳር።
የደቡብ ዳይኖሰሮች ለምን ይህን ያህል ተለያዩ?
በደቡብ አሜሪካ ብቻ እንኳ ፈጽሞ የማይመሳሰሉ አዳኞች ኖረዋል፤ ግዙፉ ጊጋኖቶሳውረስ እና ቀንዳሙ ካርኖታውረስ። የመጡት ከተለያዩ ቡድኖች ሲሆን የኖሩትም በተለያዩ የክሪቴሸስ ዘመን ክፍሎች ነው። የደቡብ አህጉራት አንድ ዓይነት የማይለወጥ የዝርያዎች ስብስብ የሚኖርበት ጥብቅ ክልል ሆነው አያውቁም።
ጎንድዋና እየተሰነጠቀች ሳለ ባሕሮች ክፍሎቿን ይለያዩ ነበር፤ አንዳንድ የየብስ ትስስሮች ግን ለረጅም ጊዜ ቆይተዋል። በዝግመተ ለውጥ ላይ የአየር ንብረቱ፣ ዕፀዋቱና ምግቡም ተጽዕኖ አሳድረዋል። የመጀመሪያዎቹ ዳይኖሰሮች ብቅ ያሉት እዚሁ በደቡብ እንደሆነና ወደ ሰሜን የተሻገሩት በኋላ እንደሆነ ይታመን ነበር። እ.ኤ.አ. በ2025 በዋዮሚንግ የተገኘው 230 ሚሊዮን ዓመት ገደማ ዕድሜ ያለው ግኝት ግን በሰሜንም ከሞላ ጎደል በዚያው ጊዜ ይኖሩ እንደነበር አሳየ። የዳይኖሰሮች መገኛ የት ነው የሚለው ጥያቄም እንደገና ተከፈተ።
የግኝቶችን ካርታ እንዴት እናንብብ?
በካርታው ላይ ያለው ምልክት ከካታሎጉ የአንድ እንስሳ ግኝቶች የተያያዙበትን አካባቢ ያሳያል። እንስሳው በጥንቱ የባሕር ዳርቻ ላይ በዚያች ነጥብ ላይ በትክክል ኖሯል ማለት አይደለም። ካርታችን አቅጣጫ ለመያዝ የሚረዳ ንድፍ ነው፤ በጥልቀት ማወቅ የሚፈልግ ሰው የጂኦሎጂ ካርታዎችንና የቅሪተ አካል ቦታዎችን ዝርዝር መግለጫዎች ማየት ይኖርበታል።
ቀኑንም ልብ ይበሉ። ካርታው ጎንድዋናን የሚያሳየው ከ160 ሚሊዮን ዓመታት ገደማ በፊት እንደነበረች ነው፤ ይህ ደግሞ እጅግ ረጅም ከሆነ ፊልም አንድ ትዕይንት ብቻ ነው። ከምናውቃቸው ቅርጾች በስተጀርባ በአሥር ሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ዓመታት ለውጦች ተደብቀዋል።
ጥያቄና መልስ
ጎንድዋና ምንድን ናት?
ጥንታዊ የደቡብ አህጉር ናት፤ ብዙ ጊዜ ታላቅ አህጉር ተብላ ትጠራለች። የወደፊቶቹን ደቡብ አሜሪካ፣ አፍሪካ፣ አንታርክቲካ፣ አውስትራሊያ፣ የሕንድ ክፍለ አህጉርና ሌሎች ትናንሽ መሬቶችን ታጠቃልል ነበር።
ጎንድዋና ከፓንጂያ በምን ትለያለች?
ፓንጂያ የምድርን የብስ ከሞላ ጎደል በሙሉ ሰብስባ ነበር። ጎንድዋና በዕድሜ ትበልጣለች፤ የተፈጠረችው ከ600–530 ሚሊዮን ዓመታት ገደማ በፊት፣ ዳይኖሰሮች ከመምጣታቸው እጅግ ቀደም ብሎ ነው። ከዚያ የፓንጂያ አካል ሆነች፤ ፓንጂያ ስትሰነጠቅ ደግሞ እንደገና ለብቻዋ ተለየች።
በምድሯ ላይ የትኞቹ ዳይኖሰሮች ኖረዋል?
በደቡብ አሜሪካ አርጀንቲኖሳውረስ፣ ጊጋኖቶሳውረስና ካርኖታውረስ፣ በሰሜን አፍሪካ ስፒኖሳውረስ፣ እንዲሁም ሌሎች ብዙዎች። የኖሩት በተለያዩ ቦታዎችና በተለያዩ ጊዜያት ነው።
አንታርክቲካም ዳይኖሰሮች ነበሩባት?
አዎ፤ በሜሶዞይክ ዘመን እዚያ ከዛሬው እጅግ ሞቃት ነበር። በትራንስአንታርክቲክ ተራሮች የመጀመሪያው ጁራሲክ ዘመን ዳይኖሰሮች ተገኝተዋል፤ በራሱ ላይ ቁንጮ ያለው ሥጋ በሉ ክራዮሎፎሳውረስና ዕፀዋት በሉ ግሌሺያሊሳውረስ። በረዶው ምርምሩን ስለሚያደናቅፍ ግኝቶቹ እስካሁን ጥቂት ናቸው።
