ታይራኖሳውረስ በእውነት ምን ይመስል ነበር?

ጭምብሉን ያወለቀ ታይራኖሳውረስ

በፊልም የምናየው ታይራኖሳውረስ ያለ ዕረፍት ያገሳል፤ የሚንቀሳቀሰውን ሁሉ ያሳድዳል። እውነተኛውን ግን አጥንት በአጥንት መገጣጠም ግድ ይላል፤ ቃል በቃል። አጽሙ መልኩንና ክብደቱን ይነግረናል፤ በሌሎች እንስሳት አጥንት ላይ የቀሩ የጥርስ ምልክቶች ደግሞ ምን ይበላ እንደነበር ያጋልጣሉ። ጠባዩን ማወቅ ግን ይከብዳል። እሱን የሚገነቡት በተዘዋዋሪ ማስረጃ ነው፤ በዳኑ ቁስሎች፣ በስሜት ሕዋሳቱ አሠራርና በዛሬዎቹ አዳኞች ልማድ።

ጎረቤቶቹ ቀንዳሙ ትራይሴራቶፕስ እና በአጥንት ትጥቅ የተሸፈነው አንኪሎሳውረስ ነበሩ። በዘመኑ ከነበሩ አዳኞች መካከል ታይራኖሳውረስን የሚስተካከል አልነበረም፤ ከሳውሮፖዶች ጋር ሲነጻጸር ግን ብዙ ይቀረዋል። አርጀንቲኖሳውረስ ከእርሱ ብዙ እጥፍ ይከብድ ነበር። ሁለቱ ፈጽሞ ሊገናኙ አይችሉም ነበር፤ አርጀንቲኖሳውረስ የኖረው እጅግ ቀደም ብሎና በሌላ አህጉር ነው።

መጠን፣ ክብደትና ንክሻ

ጎልማሳ ታይራኖሳውረስ 12 ሜትር ገደማ ይረዝም ነበር፤ የከተማ አውቶቡስ ያህል ማለት ነው። ከዚህ ርዝመት ትልቁ ድርሻ የጅራቱ ነው፤ ጅራቱ ከባዱን ጭንቅላት የሚያመዛዝን ሚዛን ነበር። የራስ ቅሉ አንድ ሜትር ተኩል ይደርስ ነበር፤ ትልልቆቹ ጥርሶች ከሥራቸው ጋር ሲለኩ እስከ 30 ሴንቲ ሜትር ይረዝማሉ። እድገቱ ዘገምተኛ ነበር። በአጥንቶቹ ውስጥ ያሉትን ዓመታዊ የእድገት ቀለበቶች የመረመረ የእ.ኤ.አ. 2026 ጥናት እንደሚያሳየው ሙሉ ጎልማሳ የሚሆነው 35–40 ዓመት ሲሞላው ነበር።

የጠፋን እንስሳ ሚዛን ላይ ማቆም አይቻልም፤ ክብደቱ የሚሰላው ከአጥንቶቹና ከሰውነቱ የይዘት ሞዴሎች ነው። ለተገኙ ጎልማሳ ናሙናዎች ስሌቶቹ ከ6 እስከ 9 ቶን ይሰጣሉ። ሪከርዱን የያዘው ከካናዳ የተገኘው «ስኮቲ» ሲሆን 8.8 ቶን ገደማ ይመዝናል። አልፎ አልፎ የሚጠቀሰው 15 ቶን የ2024 ስታቲስቲካዊ ሞዴል ውጤት ነው፤ ይህ እስካሁን ማንም ያላገኛቸው የዚህ ዘር ግዙፎች ሊኖራቸው የሚችለው ክብደት ነው። ንክሻውም ተመሳሳይ ታሪክ አለው። 35,000 ኒውተን ገደማ የሚለው አሃዝ ስሌት ነው፤ የመጠኑን ደረጃ ያሳያል እንጂ በመሣሪያ የተለካ ንባብ አይደለም።

አዳኝ ወይስ ሬሳ በል?

ታይራኖሳውረስ ምን ይበላ እንደነበር የተጻፈው በሌሎች እንስሳት አጥንት ላይ ነው፤ የጥርሶቹ ምልክቶች እዚያ ቀርተዋል። ከእነዚህ ቁስሎች አንዳንዶቹ ድነው ነበር። ስለዚህ አዳኙ ሕያው እንስሳትን ያጠቃ ነበር፤ ተጠቂዎቹም አንዳንዴ አምልጠውታል።

ያም ሆኖ ሬሳ ሲያገኝ ፊቱን ያዞር ነበር ማለት ያስቸግራል። አንበሶችና ጅቦች ያድናሉም፣ የሌላውን ትራፊ አይንቁም። ብዙ ቶን የሚመዝን አዳኝ ከእነሱ የበለጠ መራጭ ነበር ብሎ ለማሰብ ምክንያት የለም። «አዳኝ ወይስ ሬሳ በል?» የሚለው የቆየ ክርክር ከመነሻው የተሳሳተ ጥያቄ ነው።

ወፋፍራሞቹ ጥርሶች ከፍተኛ ጫና ይቋቋሙና አጥንት ያደቅቁ ነበር። ምግብ ለማግኘት ደግሞ ስለታም አፍንጫው ረድቶታል። ታዲያ ተጠቂውን እንዴት ይመርጥ፣ እንዴት ይጠጋውና እንዴት ይመታው እንደነበር አጥንቶች አላስቀመጡልንም። ማንኛውም ዝርዝር የአደን ትዕይንት ከግምት የዘለለ አይደለም።

ጎረቤቶቹ እነማን ነበሩ?

በክሪቴሸስ ዘመን መገባደጃ ምዕራብ ሰሜን አሜሪካን፣ ማለትም ላራሚዲያን፣ ከምሥራቁ ክፍል አንድ የውስጥ ባሕር ለይቶት ነበር። የወንዝ ሸለቆዎች፣ የጎርፍ ሜዳዎች፣ ደኖች፤ የግዙፎች የትግል መድረክ ሳይሆን ሕይወት የሞላበት ምድር ነበር። እዚህ መጠኑ ያነሰ አዳኝም ይኖር ነበር። ከተመሳሳይ ንብርብሮች የወጡ ትናንሽ አጽሞች ለረጅም ጊዜ የወጣት ቲ. ሬክስ ተደርገው ተቆጥረዋል። በ2025 ግን ሁለት ገለልተኛ ጥናቶች ራሱን የቻለ ዘር መሆኑን አሳዩ። ስሙ ናኖታይራኑስ ነው፤ እስከ 700 ኪሎ ግራም የሚመዝን ቀጭን አዳኝ።

ከሌሎች ዝነኛ ዳይኖሰሮች ጋር ግን ታይራኖሳውረስ አልተገናኘም። የደቡብ አሜሪካው ጊጋኖቶሳውረስ የኖረው በጣም ቀደም ብሎ ነው፤ ሁለቱን በመጠን ማወዳደር የሚቻለው በወረቀት ላይ ብቻ ነው። ወጣቱ ቲ. ሬክስ እንዴት ያድግ እንደነበር ቀደም ሲል የተደረሰባቸው ድምዳሜዎች ደግሞ አሁን እንደገና መፈተሽ አለባቸው።

በፊልም የማይታመኑ ነገሮች

የታይራኖሳውረስ ፍጥነት የሚሰላው ከአጽሙና ከኮምፒውተር ሞዴሎች ነው፤ መልሱም በየጊዜው አጥንቶቹ ላይ ምን ያህል ጡንቻ «እንደተለበሰ» ይለያያል። ጂፕ ማሳደዱ በእነዚህ ስሌቶች ውስጥ ቦታ የለውም። ትዕይንት ነው፤ መለኪያ አይደለም።

አጭር ግን ጡንቻማ የፊት እግሮቹ እስካሁን አሳማኝ ማብራሪያ አላገኙም። ሁልጊዜ ጥርሱን አግጥጦ የሚታየው አፍም በአብዛኛው የፊልም ዘዴ ነው። የ2023 ጥናት እንደሚለው የትልልቅ ሥጋ በል ዳይኖሰሮች ጥርሶች መንጋጋቸው ሲገጠም እንደ እንሽላሊት ከንፈር በሚመስል ነገር ይሸፈኑ ነበር፤ ይህን ሁሉም ተመራማሪ አይቀበለውም። የቆዳ ቀለምንና ድምፅን መልሶ ማወቅ ደግሞ ከዚህም ይከብዳል። እዚህ ላይ ሠዓሊው ነፃ ነው።