— የመስክ ጽሑፍ ቁ. 8 —
ትራያሲክ፣ ጁራሲክና ክሪቴሸስ፡ የሜሶዞይክ ሦስቱ ዘመናት
አጭር መልስ
ታይራኖሳውረስ በጊዜ ከስቴጎሳውረስ ይልቅ ለእኛ ይቀርባል። ቀልድ አይደለም፤ ቀላል ሒሳብ ነው። ሜሶዞይክ 186 ሚሊዮን ዓመታት ገደማ ዘልቋል፤ በሦስት ዘመናትም ይከፈላል፡ ትራያሲክ፣ ጁራሲክና ክሪቴሸስ። በዚህ ረጅም ጊዜ ውስጥ ዳይኖሰሮች ብቅ አሉ፣ ፓንጂያ ተሰነጠቀች፣ የዕፀዋትና የእንስሳት ዓለምም ብዙ ጊዜ ተቀያየረ።
አንድ ዘመን፣ ሦስት የተለያዩ ዓለማት
በፊልም ከሁሉም ዘመናት የመጡ ዳይኖሰሮች በአንድ መስክ ላይ አብረው ይግጣሉ። በእውነቱ ግን የኋለኛውን ጁራሲክ ስቴጎሳውረስና የኋለኛውን ክሪቴሸስ ታይራኖሳውረስ ከ80 ሚሊዮን ዓመታት በላይ ይለያቸዋል፤ ታይራኖሳውረስን ከእርስዎና ከእኔ ከሚለየው ጊዜ ይበልጣል። «ሜሶዞይክ» ከሚለው አንድ ቃል በስተጀርባ እጅግ ረጅምና እጅግ ዥንጉርጉር ታሪክ አለ።
በዚህ ታሪክ ውስጥ እንዳይጠፉ የዘመናት ሰሌዳውን እና የጥንቱን ዓለም ካርታ በእጅዎ ይያዙ። የመጀመሪያው ምን ከምን በኋላ እንደመጣ ያሳያል። ሁለተኛው ደግሞ አህጉራት ሁልጊዜ ዛሬ በምናውቃቸው ቦታዎች እንዳልነበሩ ያስታውሳል።
ትራያሲክ፡ ዳይኖሰሮች ወደ መድረክ ወጡ
የትራያሲክ ዘመን ከ252 እስከ 201 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ገደማ ዘልቋል። ከሞላ ጎደል የምድር የብስ በሙሉ ፓንጂያ በተባለ አንድ ታላቅ አህጉር ውስጥ ተሰብስቦ ነበር። በውስጠኛው ክፍሉ፣ ከውቅያኖስ ርቀው፣ ብዙ ቦታዎች ደረቅ ነበሩ፤ እርግጥ የአየር ንብረቱ ከአንዱ ጫፍ ወደ ሌላው ይለያይ ነበር።
ያለ ጥርጥር የዳይኖሰር የሆኑት እጅግ ጥንታዊ ቅሪቶች የኋለኛው ትራያሲክ ናቸው፤ ዕድሜያቸው 230 ሚሊዮን ዓመት ገደማ ነው። ቡድኑ ራሱ ከዚያ ጥቂት ቀደም ብሎ ተፈጥሮ ሊሆን ይችላል። ያኔ ዳይኖሰሮች ገና የየብሱ ጌቶች አልነበሩም፤ ሁለተኛ ደረጃ ቦታ ይዘው ነበር። በትራያሲክ የመጀመሪያዎቹ ፕቴሮሳውሮችም ወደ አየር ተነሱ። ዘመኑ በጅምላ መጥፋት ተደመደመ፤ ከዚያ በኋላ የእንስሳቱ ዓለም ስብጥር ሌላ ሆነ።
ጁራሲክ፡ ግዙፎችና የመጀመሪያዎቹ ወፎች
የጁራሲክ ዘመን ከ201 እስከ 143 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ገደማ ነው። የመጨረሻው ክፍሉ የዝነኞች ማዕከለ ስዕላት ነው፤ ብራኪዮሳውረስ፣ ዲፕሎዶከስ፣ ስቴጎሳውረስ፣ ሥጋ በሉ አሎሳውረስ። በዚያው ጊዜ የሥጋ በል ዳይኖሰሮች መለያዎች ያሉት ጥንታዊው ወፍ አርኪዮፕተሪክስ ኖሯል። እ.ኤ.አ. በ2025 ደግሞ ከቻይና ሌላ የጁራሲክ ወፍ፣ ባሚኖርኒስ፣ ተገለጸ፤ እንደ ዛሬዎቹ ወፎች አጭር ጅራት ነበረው።
ከዚያ ዘመን ትልልቅ አዳኞች መካከል ቶርቮሳውረስንም ማስታወስ ተገቢ ነው። ፓንጂያ በዚህ መሀል እየተሰነጣጠቀች ነበር፤ በክፍሎቿ መካከል አዳዲስ ባሕሮች ይከፈቱ ነበር። አህጉራት የሚንቀሳቀሱት በዝግታ ነው፤ በሚሊዮኖች ዓመታት ውስጥ ግን እንስሳትን በተለያዩ ዳርቻዎች ለመበተን ይህ በቂ ነበር።
ክሪቴሸስ፡ አበቦች፣ አዳዲስ ፊቶችና የዘመኑ ፍጻሜ
የክሪቴሸስ ዘመን ከሦስቱ ረጅሙ ነው፤ ከ143 እስከ 66 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ገደማ። በዚህ ጊዜ አበባ የሚያወጡ ዕፀዋት በየብስ ላይ በሰፊው ተስፋፉ። ዳይኖሰሮች ብዙና እጅግ የተለያዩ ነበሩ፤ ዋናዎቹ ዝነኞች ግን፣ ታይራኖሳውረስ እና ትራይሴራቶፕስ፣ መድረኩ ላይ የወጡት መጋረጃው ሊዘጋ ሲል ነው።
መጋረጃው የተዘጋው ከ66 ሚሊዮን ዓመታት በፊት ነው፤ በክሪቴሸስና በፓሊዮጂን ወሰን ላይ የጅምላ መጥፋት ተከስቶ ወፍ ያልሆኑ ዳይኖሰሮች ሁሉ ጠፉ። በትክክል ምን እንደተፈጠረ ስለ ዳይኖሰሮች መጥፋት የተጻፈው ጽሑፍ ይነግራል። ወፎች ግን ከጥፋቱ ተረፉ፤ እስከ ዘመናችን የደረሱ ብቸኛው የዳይኖሰር ቅርንጫፍ እነሱ ናቸው።
ጥያቄና መልስ
ከሜሶዞይክ ዘመናት ረጅሙ የትኛው ነው?
ክሪቴሸስ፤ 77 ሚሊዮን ዓመታት ገደማ። ጁራሲክ 58 ሚሊዮን ገደማ፣ ትራያሲክ ደግሞ 50 ሚሊዮን ገደማ ዘልቀዋል። ወሰኖቹ የተጠጋጉ ናቸው።
ታይራኖሳውረስና ስቴጎሳውረስ በአንድ ጊዜ ኖረዋል?
አልኖሩም። ስቴጎሳውረስ የሚታወቀው ከኋለኛው ጁራሲክ፣ ታይራኖሳውረስ ደግሞ ከክሪቴሸስ መጨረሻ ነው። በመካከላቸው ከ80 ሚሊዮን ዓመታት በላይ አለ።
የመጀመሪያዎቹ ዳይኖሰሮች መቼ ብቅ አሉ?
ያለ ጥርጥር ዳይኖሰር የሆኑት እጅግ ጥንታዊዎቹ 230–233 ሚሊዮን ዓመት ዕድሜ አላቸው፤ ይህ የኋለኛው ትራያሲክ ነው። ቡድኑ ራሱ ምናልባት ትንሽ ይበልጥ ያረጀ ነው። እ.ኤ.አ. በ2025 ከዋዮሚንግ 230 ሚሊዮን ዓመት ገደማ ዕድሜ ያለው Ahvaytum የተባለ ትንሽ ዳይኖሰር ተገለጸ። እንግዲህ በፓንጂያ ሰሜን ዳይኖሰሮች ከደቡቡ ብዙም ሳይዘገዩ ይኖሩ ነበር ማለት ነው።
በስቴጎሳውረስ ጅራት ላይ ያሉት እሾሆች ምን ይባላሉ?
ታጎማይዘር። ቃሉን በ1982 የካርቱን ሠዓሊው ጋሪ ላርሰን ፈጠረው፤ የቅሪተ አካል ተመራማሪዎች በቀልድ ተቀበሉት፤ ዛሬ በሳይንሳዊ ጽሑፎችም በሙዚየሞችም ይገኛል።
