— veldnotitie nr. 6 —
Waarom Pteranodon geen dinosaurus is
Kort antwoord
Pteranodon prijkt vaak op dozen met ‘Dinosaurussen’ erop, maar daar hoort hij niet thuis. Hij was een pterosauriër, lid van een aparte tak vliegende reptielen: dicht bij de dinosaurussen, maar zelfstandig. Formaat, ouderdom of het vermogen om te vliegen zeggen niets over verwantschap. Doorslaggevend zijn afstamming en de bouw van het skelet.
Een oud reptiel is nog geen dinosaurus
In het Mesozoïcum wemelde het van de reptielen, en de dinosaurussen waren daar maar één groep van. Pterosauriërs zijn naaste familie, een soort neven, maar ze vormen een eigen tak. ‘Vliegende dinosaurus’ is dus een onjuiste naam voor een pterosauriër, hoe vertrouwd hij ook klinkt.
Pteranodon is de bekendste pterosauriër: een tandeloze snavel, een lange kam op het achterhoofd en vleugels die bij grote mannetjes tot zeven meter spanden. De vrouwtjes waren duidelijk kleiner, met ongeveer vier meter. De vleugel was een vlieghuid, gespannen langs één enkele, maar ongelooflijk lange vierde vinger.
Twee manieren om een vleugel te bouwen
Bij vogels, vanaf vroege vormen als Archaeopteryx, bestaat het draagvlak van de vleugel uit veren. Ook sommige niet-vogeldinosaurussen droegen veren: bij Microraptor groeiden lange veren aan de voor- én de achterpoten.
Pterosauriërs leerden op hun eigen manier vliegen, met een vlieghuid. Kaal waren ze niet. Hun lijf was bedekt met dunne, haarachtige draadjes, en bij de Braziliaanse Tupandactylus werden in 2022 ook vertakte draadjes beschreven, die veel onderzoekers als een soort veren beschouwen. En dan nog dit: Pterodactylus en Pteranodon zijn verschillende dieren uit verschillende tijdperken.
En de zeereptielen?
Mosasaurus staat nog verder van de dinosaurussen af. Hij hoort bij de geschubde reptielen, dezelfde grote groep als de hagedissen en slangen van nu, en elke hagedis is nauwer met hem verwant dan Tyrannosaurus. De poten van mosasauriërs werden peddels en hun lijf werd gestroomlijnd, zoals bij iedereen die zich voorgoed in zee vestigt.
Plesiosauriërs en ichthyosauriërs vormen nog eens twee aparte groepen. Laat je niet misleiden door de gelijkenis: een gestroomlijnd lijf en peddels ontstonden bij zeedieren onafhankelijk van elkaar, en meer dan eens.
Waarom dat onderscheid ertoe doet
Omdat achter de namen van groepen een geschiedenis schuilgaat. Noem je alle oude reptielen dinosaurussen, dan verdwijnt juist het boeiendste: verschillende takken trokken los van elkaar het luchtruim en de zee in, elk langs een eigen weg. In onze catalogus staan pterosauriërs en zeereptielen naast de dinosaurussen om het beeld van het Mesozoïcum compleet te maken, niet omdat ze familie zijn.
Vragen en antwoorden
Waarom geldt Pteranodon niet als dinosaurus?
Omdat hij een pterosauriër is, en dat is een aparte tak van de reptielen. Verwantschap wordt bepaald door afstamming en skeletbouw. Uiterlijke gelijkenis telt niet.
Wat is het verschil met Pterodactylus?
Pterodactylus leefde in het Jura en had tanden. Pteranodon kwam later, in het Krijt, had geen tanden en was een stuk groter.
Waren er dinosaurussen die aan het water leefden?
Jazeker. Spinosaurus at vis en leefde bij het water, al wordt erover gediscussieerd hoe goed hij zwom. En onder de dinosaurussen van nu, de vogels, wemelt het van de watervogels.
Kon Pteranodon een mens optillen?
Daar is geen enkele aanwijzing voor. Een enorme spanwijdte betekent nog niet dat een dier zware lasten kon dragen.
