Velddagboek← artikelen / catalogus
— veldnotities —
Artikelen over hoe dinosaurussen leefden, hoe de oude continenten uiteendreven en wat paleontologen hebben ontdekt.
— veldnotitie nr. 1 —
Twaalf meter van snuit tot staartpunt, een schedel zo lang als een bureau en tanden die botten verbrijzelden. Tyrannosaurus leefde 68–66 miljoen jaar geleden in het westen van Noord-Amerika, en van geen enkele andere grote roofdinosaurus is het skelet zo grondig onderzocht. Over zijn stem, zijn kleur en zijn gewoonten zeggen de botten veel minder. Juist daar wordt het meest gefantaseerd.
Lees de veldnotitie →
— veldnotitie nr. 2 —
Een bioscoopganger die een echte Velociraptor tegenkwam, zou hem niet herkennen. Dit roofdier kwam bij een volwassen mens tot de knie: twee meter lang met staart en al, een halve meter hoog bij de heup. Bovendien zat hij onder de veren, al kon hij niet vliegen. Van het filmbeeld blijft eigenlijk alleen de grote kromme klauw aan de achterpoot over.
Lees de veldnotitie →
— veldnotitie nr. 3 —
Vraag een paleontoloog welke dinosaurus de grootste was en je krijgt een wedervraag: de langste, de hoogste of de zwaarste? In alle drie de categorieën winnen de sauropoden, plantenetende reuzen met een lange nek. Gaat het om gewicht, dan vallen meestal twee namen: Argentinosaurus en Patagotitan. Een kampioen uitroepen blijft lastig. Van veel reuzen zijn maar een paar botten over, en de schattingen worden keer op keer herzien.
Lees de veldnotitie →— veldnotitie nr. 4 —
Zesenzestig miljoen jaar geleden sloeg een asteroïde van ongeveer tien kilometer doorsnede in een ondiepe zee voor de kust van het huidige Mexico. Stof verduisterde de hemel, planten kregen geen licht meer, en binnen korte tijd verdwenen alle dinosaurussen behalve de vogels. Ook die kwamen er niet zonder kleerscheuren af: veel oude vogelgroepen overleefden de ramp niet.
Lees de veldnotitie →
— veldnotitie nr. 5 —
Geen dinosaurus heeft zoveel pech gehad als Spinosaurus. De eerste botten, gevonden in Egypte, gingen in 1944 verloren, en daarna moest zijn uiterlijk decennialang opnieuw worden opgebouwd. De hoofdlijnen kennen we inmiddels. Hij leefde in het Krijt in Noord-Afrika, had lange smalle kaken en een hoog zeil op zijn rug, en at vis. Maar of hij die zwemmend ving of door ondiep water wadend, daarover wordt nog altijd gestreden.
Lees de veldnotitie →
— veldnotitie nr. 6 —
Pteranodon prijkt vaak op dozen met ‘Dinosaurussen’ erop, maar daar hoort hij niet thuis. Hij was een pterosauriër, lid van een aparte tak vliegende reptielen: dicht bij de dinosaurussen, maar zelfstandig. Formaat, ouderdom of het vermogen om te vliegen zeggen niets over verwantschap. Doorslaggevend zijn afstamming en de bouw van het skelet.
Lees de veldnotitie →
— veldnotitie nr. 7 —
Drie hoorns, een snavel en een schild van bot achter de kop: Triceratops herkent zelfs wie het Jura niet van het Krijt kan onderscheiden. Deze planteneter van 8 à 9 meter leefde helemaal aan het eind van het Krijt in Noord-Amerika, zij aan zij met Tyrannosaurus. Hoe hij eruitzag, weten we goed. Waarvoor de hoorns en het nekschild dienden en hoe hij zich gedroeg, is minder zeker.
Lees de veldnotitie →
— veldnotitie nr. 8 —
Tyrannosaurus leefde in de tijd dichter bij ons dan bij Stegosaurus. Dat is geen grap maar rekenwerk: het Mesozoïcum duurde ongeveer 186 miljoen jaar en bestaat uit drie perioden, het Trias, het Jura en het Krijt. In die tijd verschenen de dinosaurussen, viel Pangea uiteen en kregen planten- en dierenwereld meerdere keren een heel ander gezicht.
Lees de veldnotitie →
— veldnotitie nr. 9 —
Kijk eens naar een duif: je ziet een dinosaurus, en zijn veren heeft hij geërfd. Afdrukken van verenkleed en andere sporen ervan zijn bij veel niet-vogeldinosaurussen gevonden. Daarmee reconstrueren onderzoekers hoe die dieren eruitzagen en volgen ze het spoor terug naar de eerste vogels. Trek alleen niet te snel conclusies: gevederd betekent nog niet dat een dier kon vliegen.
Lees de veldnotitie →— veldnotitie nr. 10 —
Leg Zuid-Amerika, Afrika, Antarctica, Australië en India tegen elkaar, als de scherven van een gebroken bord, en je hebt Gondwana. Het begon in het Jura uit elkaar te vallen, zo’n 180 miljoen jaar geleden, en dat duurde meer dan honderd miljoen jaar: Australië en Antarctica gingen pas na het uitsterven van de dinosaurussen definitief uiteen. Met de continenten dreven ook hun bewoners uit elkaar.
Lees de veldnotitie →De geschiedenis in gesteente lezen
Een dinosaurusfossiel ontstaat wanneer resten of sporen lang genoeg bewaard blijven om deel van het geologische archief te worden. Bij een bot zorgen begraving en mineraalrijk grondwater vaak voor de conservering. Bij een voetspoor is het vooral belangrijk dat de afdruk intact blijft. Geen van beide processen bewaart het volledige levensverhaal van het dier.
Lees de veldnotitie →
Tijd in een gesteentelaag
Wetenschappers dateren een dinosauriër meestal door de ouderdom van de omringende gesteenten vast te stellen. De volgorde van lagen geeft een relatieve opeenvolging; geschikte mineralen kunnen numerieke leeftijden leveren. Koolstof-14 is bruikbaar voor veel jongere resten, maar de bijbehorende tijdschaal is veel te kort voor niet-vogeldinosauriërs.
Lees de veldnotitie →De dinosauriërs buiten je raam
Ja. Vogels zijn levende dinosauriërs, namelijk één tak van de theropoden. Dat vogels van dinosauriërs afstammen is juist, maar kan de indruk wekken dat ze de groep verlieten. In een evolutionaire indeling blijven nakomelingen behoren tot de takken waaruit ze zijn ontstaan.
Lees de veldnotitie →De weg vinden binnen Dinosauria
De belangrijkste dinosaurusgroepen zijn takken van een stamboom, geen grootteklassen. Theropoden omvatten T. rex en vogels; sauropoden de reuzen met lange nekken; ornithischiërs onder meer gehoornde, eendenbek- en gepantserde dinosauriërs. “Vliegende dinosauriër” en “zeedinosauriër” slaan vaak op dieren buiten Dinosauria.
Lees de veldnotitie →
Vóór de eerste voetstap
Dinosauruseieren tonen voortplanting op een schaal die volwassen skeletten niet bieden: schaalstructuur, groeiende embryo’s en de rangschikking van een legsel. Alle dinosauriërs waarvan de voortplanting bekend is, legden eieren. Toch vertelt een los fossiel ei zelden op zichzelf welke soort het legde of hoelang een ouder in de buurt bleef.
Lees de veldnotitie →
Kleur voorbij de botten
Wetenschappers hebben aspecten van de kleur gereconstrueerd bij een klein aantal uitzonderlijk goed bewaarde dinosauriërs. Pigmenthoudende structuren en hun verspreiding kunnen donkere, roodachtige of iriserende bedekking en lichaamspatronen onthullen. De meeste fossielen bewaren die gegevens niet, waardoor een volledig kleurenschema vaak een artistieke reconstructie blijft.
Lees de veldnotitie →