पहिले पाऊल पडण्याआधी
डायनासोरांची अंडी आणि घरटी: जीवाश्म काय सांगतात
थोडक्यात उत्तर
प्रौढ सांगाडे दाखवू शकत नाहीत अशा पातळीवर डायनासोरांची अंडी प्रजननाची माहिती देतात: कवचाची रचना, वाढणारे भ्रूण आणि एका वेळच्या अंड्यांच्या संचाची मांडणी. ज्यांच्या प्रजननाची माहिती उपलब्ध आहे असे सर्व डायनासोर अंडी घालत. मात्र सुटे सापडलेले जीवाश्म अंडे एकटेच, ते कोणत्या प्रजातीने घातले किंवा पालक किती काळ जवळ राहिला, हे क्वचितच सांगते.
सर्व डायनासोरांची अंडी सारखी नव्हती
जीवाश्म अंड्यांचा आकार, कवचाची रचना आणि आकारमान बदलते. काही गोलसर असतात, तर काही लांबट. कवचातील खनिजीकरणातही फरक असल्याचे पुरावे आहेत. त्यामुळे परिचित कठीण कवचाचे चित्र सर्वांना लागू होत नाही. डायनासोर एग्ज 101 या परिचयात अमेरिकन म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी या विविधतेची तुलना आजच्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या आणि पक्ष्यांच्या विविध अंड्यांशी करते.
खूप मोठ्या प्रौढ प्राण्याने त्याच प्रमाणात महाकाय अंडे घातले असेलच असे नाही. वाढणाऱ्या भ्रूणाला भोवतालच्या पदार्थातून आणि कवचातून वायूंची देवाणघेवाण करावी लागते. अंडे ही काम करणारी जैविक रचना आहे; प्रौढ प्राण्याची फक्त लहान केलेली प्रतिकृती नाही.
भ्रूणामुळे ओळख बदलू शकते
मंगोलियातील फ्लेमिंग क्लिफ्स येथे सापडलेली अंडी पूर्वी तिथे सामान्य असलेल्या प्रोटोसेराटॉप्सशी जोडली जात होती. नंतर तशाच अंड्यातील भ्रूणासह झालेल्या शोधांनी अशी अंडी ओव्हिरॅप्टोरिड डायनासोरांशी जोडली. अधिक थेट पुरावा आल्यावर पटणारा अर्थही कसा बदलू शकतो, हे संग्रहालयाचे या शोधाचे वर्णन दाखवते.
ओव्हिरॅप्टरबद्दल वाचताना हा इतिहास महत्त्वाचा आहे. त्याचे नाव अंडी चोरण्याच्या सुरुवातीच्या अर्थाचे प्रतिबिंब आहे. घरट्याजवळ सापडलेला प्रत्येक प्राणी अंडी चोरत होता याचा पुरावा नाही. ही दुरुस्ती प्राण्याचा संपूर्ण आहारही ठरवत नाही. जीवाश्म विशिष्ट प्रश्नांची उत्तरे देतात.
प्रत्येक प्रकारचा शोध कशाला आधार देतो
अंड्यांच्या संचावर असलेला पालक, पुन्हा पुन्हा बांधलेली घरटी आणि भ्रूण वेगवेगळी माहिती देतात. ती एकत्र करण्याआधी निरीक्षणे वेगळी ठेवणारी मांडणी सर्वांत भक्कम ठरते.
| निरीक्षण | वाजवी अनुमान | अजून कशाला पुरावा हवा |
|---|---|---|
| अंड्याच्या आत भ्रूण | अंड्याचा प्रकार आणि भ्रूणाचा गट यांचा जवळचा संबंध | प्रत्येक सारखे अंडे त्याच प्रजातीचे आहे का |
| अंड्यांवर जतन झालेला प्रौढ प्राणी | अंडी उबवणे किंवा राखण करणे शक्य | दैनंदिन सवयी आणि नर की मादी काळजी घेत होती |
| अनेक स्तरांवर घरटी | घरट्यांच्या जागेचा वारंवार वापर | तेच प्राणी परत आले होते का |
| कवचातील रंगद्रव्यांच्या खुणा | मूळ रंगद्रव्यांचा पुरावा | गटातील प्रत्येक अंड्याचा रंग |
अंडे न फोडता आत पाहणे
उच्च स्पष्टतेच्या क्ष-किरण प्रतिमांमुळे आसपासच्या खडकाशी असलेला संबंध जपत संशोधक जीवाश्म भ्रूण तपासू शकतात. मॅसोस्पॉन्डिलस भ्रूणांच्या अभ्यासात त्यांच्या कवट्यांची वाढ पूर्वी गृहीत धरल्यापेक्षा कमी पुढे गेलेली असल्याचे दिसले. आजच्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांशी तुलना करून विकासाची अवस्था कशी समजली, हे या स्कॅनविषयी संग्रहालयाचा अहवाल सांगतो.
म्हणून भ्रूण म्हणजे फक्त छोट्या डायनासोराचे चित्र नाही; तो वाढीचा पुरावा आहे. तरीही एका नमुन्यासाठी अंड्यातील विकासकाळाची किती टक्के वाटचाल झाली होती याचा अंदाज, सर्व डायनासोरांची पिल्ले नेमकी कधी बाहेर पडत याच्या वेळापत्रकात बदलू नये.
काही अंडी रंगीत होती
Natureमधील 2018च्या अभ्यासाने डायनासोरांच्या अंड्यांच्या कवचातील रंगद्रव्ये तपासली. अभ्यासलेल्या डायनासोरांत रंगीत अंड्यांचा उत्क्रांतीतील उगम एकदाच झाला, अशी मांडणी केली. हा रासायनिक पुरावा आहे. चित्रात रंग ओळखणे किंवा खनिजीकरण झालेल्या जीवाश्माच्या आजच्या रंगावरून निष्कर्ष काढणे यांपेक्षा तो वेगळा आहे.
जीवाश्माचा आजचा रंग गाडले गेल्यानंतरच्या इतिहासातून आलेला असू शकतो. हा बदल समजण्यासाठी जीवाश्म कसे तयार होतात यापासून सुरुवात करा. मग प्रजननाच्या पुराव्यांची तुलना पक्षी आणि इतर डायनासोरांच्या संबंधांशी करा. प्रत्येक नामशेष प्रजाती आजच्या पक्ष्यासारखीच घरटी करत होती असे गृहीत धरू नका.
प्रश्नोत्तरे
जीवाश्म डायनासोराच्या अंड्यातून आजही पिल्लू बाहेर पडू शकेल का?
नाही. जीवाश्म अंडे हा प्राचीन भूवैज्ञानिक नमुना आहे. त्यात भ्रूण जतन झाला असेल तरी तो पुढे वाढण्याची वाट पाहणारा जिवंत भ्रूण नसतो.
गोल दगडाला आकारावरून डायनासोराचे अंडे म्हणता येईल का?
नाही. खनिजे साचून तयार झालेल्या नैसर्गिक गाठी अंड्यांसारख्या दिसू शकतात. ओळख पटवण्यासाठी कवचाची रचना, भ्रूण आणि भूवैज्ञानिक संदर्भ यांसारखे पुरावे लागतात.
