— क्षेत्रीय नोंद क्र. 4 —
डायनासोर नामशेष का झाले
थोडक्यात उत्तर
छासष्ट दशलक्ष वर्षांपूर्वी आजच्या मेक्सिकोच्या किनाऱ्याजवळच्या उथळ समुद्रात सुमारे दहा किलोमीटर व्यासाचा लघुग्रह आदळला. आकाश धुळीने झाकोळले, वनस्पतींपर्यंत प्रकाश पोहोचेनासा झाला, आणि थोड्याच काळात पक्षी सोडून बाकी सगळे डायनासोर नाहीसे झाले. पक्ष्यांनाही जबर फटका बसला: त्यांचे अनेक प्राचीन गट या आपत्तीतून वाचले नाहीत.
सगळे नामशेष झाले नाहीत
सुरुवातच एका दुरुस्तीने करावी लागेल: डायनासोर नामशेष झालेले नाहीत. खिडकीबाहेरची चिमणी त्यांची थेट वंशज आहे. उत्क्रांतीच्या नात्याने पक्षी डायनासोरांच्या गटात तसेच मोडतात, जसे वटवाघळे सस्तन प्राण्यांच्या गटात. म्हणून जीवाश्मशास्त्रज्ञ अधिक नेमके बोलतात: नामशेष झाले ते पक्षी नसलेले डायनासोर. हे नाते कुठून आले, ते पिसांवरचा लेख सांगतो.
आपत्तीचा तडाखा या गटाच्या कितीतरी पलीकडे पोहोचला. टेरानोडॉनसह सगळे टेरोसॉर नाहीसे झाले, आणि मोसासॉरससारखे सागरी सरडेही. ते डायनासोरांसोबत नष्ट झाले, पण तेवढ्याने ते डायनासोर ठरत नाहीत.
लघुग्रहाने काय केले
धडकेचा व्रण म्हणजे मेक्सिकोतल्या युकातान द्वीपकल्पावरचे चिक्सुलूब विवर. या आघाताच्या खुणा जगभर सापडतात: क्रेटेशियस आणि पॅलिओजीनच्या सीमेवरचा पातळ थर लघुग्रहातले द्रव्य आणि प्रचंड दाबाने चेपलेले खनिजकण जपून ठेवतो. 2024 साली याच थरातल्या रुथेनियमच्या समस्थानिकांवरून हा पाहुणा कुठून आला ते उलगडले: गुरूच्या कक्षेपलीकडे जन्मलेला, कार्बनयुक्त लघुग्रह.
संकट धडकेच्या जागेपुरते थांबले नाही. 2023 सालच्या गणनांनुसार मुख्य गुन्हेगार होती अतिसूक्ष्म खडकधूळ. काजळी आणि गंधकासोबत ती कित्येक वर्षे वातावरणात लोंबकळत राहिली आणि जवळपास दोन वर्षे प्रकाशसंश्लेषण बंद पडले. त्याच प्रारूपानुसार जमिनीलगतचे तापमान 15 अंशांपर्यंत घसरले. आधी वनस्पती आणि प्लवक मेले, मग त्यांच्यावर जगणारे प्राणी, आणि त्यांच्या पाठोपाठ शिकारी.
आणि ज्वालामुखी?
त्याच काळात आजच्या भारताच्या भूमीवर डेक्कन ट्रॅपचा लाव्हा पसरत होता. लाव्हाचे असे अफाट प्रदेश आज पृथ्वीवर कुठेच नाहीत. ज्वालामुखीय वायूंनी हवामान बदलले: 2024 सालच्या माहितीनुसार, धडकेच्या सुमारे 30 हजार वर्षे आधी झालेल्या एका मोठ्या उद्रेकाने पृथ्वी किमान 5 अंशांनी थंड केली. पण लघुग्रह कोसळण्याच्या 20 हजार वर्षे आधीच तापमान पूर्वपदावर आले होते. म्हणूनच आता ज्वालामुखींना दुय्यम भूमिका दिली जाते, जरी वाद अजून संपलेला नाही.
पूर्वी असे मानले जायचे की डायनासोर आधीच उतरणीला लागले होते. 2025 सालचे अभ्यास उलटेच सांगतात. प्रजाती घटल्यासारख्या दिसतात कारण त्या वयाचे खडक फारसे टिकलेले नाहीत; न्यू मेक्सिकोमध्ये तर धडकेपूर्वीच्या शेवटच्या काही लाख वर्षांपर्यंत डायनासोरांचे वैविध्यपूर्ण समूह नांदत होते. टायरॅनोसॉरस आणि ट्रायसेराटॉप्स हे काही हरलेले जीव नव्हते. जगच फार अचानक बदलले.
काही वाचले, काही का नाही
वाचण्याचा एकच ठरलेला मार्ग नव्हता. कुणाला लहान आकार कामी आला, कुणाला काहीही खाण्याची तयारी, पाण्यातले जीवन किंवा आडोशात दडून बसण्याची सवय. नुकसान मात्र सगळ्यांचेच झाले: पक्षी आणि सस्तन प्राणी या दोघांच्याही अनेक शाखा कायमच्या संपल्या.
एखादा गट वाचला, म्हणजे त्याच्या सगळ्या प्रजाती वाचल्या असे नाही. उरलेल्या शाखांमधून हळूहळू नवी रूपे निर्माण झाली आणि ओसाड पृथ्वी पुन्हा गजबजली. डायनासोरांची कहाणी तिथे संपली नाही: ती रोज सकाळी जवळच्या दाणे ठेवलेल्या ताटलीपाशी पुढे सुरू राहते.
प्रश्नोत्तरे
सगळे डायनासोर नामशेष झाले का?
नाही. पक्षी नसलेले डायनासोर नाहीसे झाले, पण काही पक्षी या आपत्तीतून वाचले. आजचे सगळे पक्षी त्यांचेच वंशज आहेत.
चिक्सुलूब विवर कुठे आहे?
मेक्सिकोतल्या युकातान द्वीपकल्पावर. विवराचा काही भाग जमिनीखाली आहे, तर काही समुद्रतळाखाली.
विलोप लघुग्रहामुळे झाला की ज्वालामुखींमुळे?
लघुग्रहामुळे. डेक्कनच्या उद्रेकांनी हवामान बदलले, पण 2024 सालच्या माहितीनुसार ते धडकेपूर्वीच पूर्ववत झाले होते. त्यामुळे ज्वालामुखींना दुय्यम भूमिका दिली जाते.
मगरी आणि सस्तन प्राणी कसे वाचले?
सगळ्यांना लागू पडेल असे एक कारण नाही. काही शाखांना जीवनशैली आणि आहार यांच्या मिलाफाने तारले: लहान आकार, कमी गरजा, आडोसा, पाणी.
