— क्षेत्रीय नोंद क्र. 8 —
ट्रायसिक, ज्युरासिक आणि क्रेटेशियस: मेसोझोइकचे तीन कालखंड
थोडक्यात उत्तर
काळाच्या हिशोबाने टायरॅनोसॉरस स्टेगोसॉरसपेक्षा आपल्याला जवळचा आहे. हा विनोद नाही, साधे गणित आहे. मेसोझोइक युग सुमारे 186 दशलक्ष वर्षे चालले, आणि ते तीन कालखंडांत विभागले जाते: ट्रायसिक, ज्युरासिक आणि क्रेटेशियस. या काळात डायनासोर अवतरले, पँजिया दुभंगली, आणि वनस्पती व प्राणिसृष्टी अनेकदा पालटली.
एक युग, तीन वेगळी जगे
चित्रपटात सगळ्या काळांतले डायनासोर एकाच कुरणात चरताना दिसतात. प्रत्यक्षात उत्तर ज्युरासिकमधला स्टेगोसॉरस आणि उत्तर क्रेटेशियसमधला टायरॅनोसॉरस यांच्यात 80 दशलक्षांहून अधिक वर्षांचे अंतर आहे, टायरॅनोसॉरस आणि आपल्यामधल्या अंतरापेक्षाही जास्त. “मेसोझोइक” या एका शब्दामागे अतिशय दीर्घ आणि मुळीच एकसुरी नसलेला इतिहास आहे.
त्यात वाट चुकू नये म्हणून कालखंडांची कालरेषा आणि प्राचीन जगाचा नकाशा हाताशी ठेवा. पहिली दाखवते की कशानंतर काय आले. दुसरा आठवण करून देतो की खंड नेहमीच आपल्या सवयीच्या जागी नव्हते.
ट्रायसिक: डायनासोर रंगमंचावर
ट्रायसिक कालखंड साधारण 252 ते 201 दशलक्ष वर्षांपूर्वीपर्यंत चालला. जवळजवळ सगळी जमीन तेव्हा एकाच महाखंडात, पँजियामध्ये, एकवटलेली होती. त्याच्या अंतर्भागात, महासागरापासून दूर, अनेक ठिकाणी कोरडे हवामान होते; अर्थात एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत ते बदलत जाई.
डायनासोरांचे सर्वात जुने निर्विवाद अवशेष उत्तर ट्रायसिकमधले आहेत, सुमारे 230 दशलक्ष वर्षांपूर्वीचे. हा गट कदाचित थोडा आधीच उदयाला आला असेल. तेव्हा डायनासोर जमिनीचे राजे नव्हते, ते दुय्यम भूमिकेत होते. ट्रायसिकमध्येच पहिले टेरोसॉर हवेत झेपावले. कालखंडाचा शेवट एका सामूहिक विलोपाने झाला, आणि त्यानंतर प्राणिसृष्टीचा चेहरामोहराच बदलला.
ज्युरासिक: महाकाय प्राणी आणि पहिले पक्षी
ज्युरासिक कालखंड: साधारण 201 ते 143 दशलक्ष वर्षांपूर्वी. त्याच्या उत्तरार्धात प्रसिद्ध डायनासोरांची मांदियाळीच अवतरली: ब्रॅकिओसॉरस, डिप्लोडोकस, स्टेगोसॉरस आणि मांसाहारी ॲलोसॉरस. याच काळात आर्किऑप्टेरिक्स होता, मांसाहारी डायनासोरांची लक्षणे असलेला सुरुवातीचा पक्षी. 2025 साली चीनमधून आणखी एका ज्युरासिक पक्ष्याचे, बामिनॉर्निसचे, वर्णन झाले. त्याची शेपटी आजच्या पक्ष्यांसारखीच आखूड होती.
त्या काळातल्या मोठ्या शिकाऱ्यांमध्ये टॉर्व्होसॉरसचे नावही लक्षात ठेवण्याजोगे आहे. दरम्यान पँजिया दुभंगत होती आणि तिच्या तुकड्यांमध्ये नवे समुद्र उघडत होते. खंड अतिशय हळू सरकतात, पण दशलक्षावधी वर्षांत प्राण्यांना वेगवेगळ्या किनाऱ्यांवर नेऊन सोडायला एवढी गतीही पुरेशी ठरली.
क्रेटेशियस: फुले, नवे चेहरे आणि युगाचा अंत
क्रेटेशियस हा तिघांमधला सर्वात दीर्घ कालखंड, साधारण 143 ते 66 दशलक्ष वर्षांपूर्वीपर्यंत. याच काळात फुलझाडे जमिनीवर सर्वदूर पसरली. डायनासोर भरपूर होते आणि अनेक प्रकारचे, पण सर्वात प्रसिद्ध टायरॅनोसॉरस आणि ट्रायसेराटॉप्स अगदी शेवटच्या अंकात रंगमंचावर आले.
पडदा 66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी पडला: क्रेटेशियस–पॅलिओजीन सीमेवर सामूहिक विलोप झाला आणि पक्षी नसलेले सगळे डायनासोर नाहीसे झाले. नेमके काय घडले, ते डायनासोरांच्या विलोपावरचा लेख सांगतो. पक्षी या आपत्तीतून वाचले. आजपर्यंत पोहोचलेली डायनासोरांची ती एकमेव शाखा आहे.
प्रश्नोत्तरे
मेसोझोइकचा कोणता कालखंड सर्वात दीर्घ होता?
क्रेटेशियस, सुमारे 77 दशलक्ष वर्षे. ज्युरासिक सुमारे 58 दशलक्ष वर्षे टिकला, ट्रायसिक सुमारे 50. इथल्या सीमा पूर्णांकित आहेत.
टायरॅनोसॉरस आणि स्टेगोसॉरस एकाच काळात होते का?
नाही. स्टेगोसॉरस उत्तर ज्युरासिकमधून ओळखला जातो, टायरॅनोसॉरस क्रेटेशियसच्या अगदी शेवटून. त्यांच्यामध्ये 80 दशलक्षांहून अधिक वर्षे आहेत.
पहिले डायनासोर केव्हा अवतरले?
सर्वात जुने निर्विवाद डायनासोर 230–233 दशलक्ष वर्षांपूर्वीचे आहेत, म्हणजे उत्तर ट्रायसिकमधले. हा गट बहुधा त्याहून थोडा जुना आहे. 2025 साली वायोमिंगमधून सुमारे 230 दशलक्ष वर्षांपूर्वीच्या Ahvaytum नावाच्या लहान डायनासोरचे वर्णन झाले. म्हणजे पँजियाच्या उत्तर भागातही डायनासोर जवळपास दक्षिणेइतक्याच लवकर राहत होते.
स्टेगोसॉरसच्या शेपटीवरच्या काट्यांना काय म्हणतात?
थॅगोमायझर. हा शब्द 1982 साली व्यंगचित्रकार गॅरी लार्सन यांनी तयार केला. जीवाश्मशास्त्रज्ञांनी तो गमतीने उचलला, आणि आता तो वैज्ञानिक लेखांमध्येही दिसतो आणि संग्रहालयांमध्येही.
