खडकांतील नोंदी वाचताना
डायनासोरांचे जीवाश्म कसे तयार होतात?
थोडक्यात उत्तर
अवशेष किंवा खुणा भूवैज्ञानिक नोंदींचा भाग होण्याइतका काळ टिकतात, तेव्हा डायनासोराचा जीवाश्म तयार होतो. हाड जतन होण्यासाठी गाडले जाणे आणि खनिजयुक्त भूजल अनेकदा महत्त्वाचे ठरतात. पदचिन्हाच्या बाबतीत ठसा अखंड टिकणे ही निर्णायक घटना असते. कोणतीही प्रक्रिया प्राण्याच्या आयुष्याची संपूर्ण कहाणी जतन करत नाही.
गाडले गेल्याने हाडाला टिकण्याची संधी मिळते
बहुतेक मृतदेह नाहीसे होतात. मृतमांस खाणारे प्राणी त्यांचे भाग विखुरतात, सूक्ष्मजीव त्यांना विघटित करतात आणि अपक्षय उरलेले भाग मोडून काढतो. गाळाने शरीर किंवा विखुरलेली हाडे झाकल्यास ही नासधूस थांबू शकते. स्नायू किंवा अवयवांपेक्षा कठीण ऊती टिकण्याची शक्यता सामान्यतः जास्त असते. गाळ सतत साचत असल्याने पूरमैदाने आणि तत्सम परिसर जीवाश्म नोंदीत विशेष महत्त्वाचे का ठरतात, हे नॅशनल पार्क सर्व्हिस स्पष्ट करते.
पुराजीवशास्त्रज्ञाने हातोडा उचलण्यापूर्वीच नोंदीत असमतोल निर्माण होतो. चिखलयुक्त नदीकाठी राहणाऱ्या प्राण्याला जतन होण्याच्या ज्या संधी असतात, त्या धूप होणाऱ्या उंच प्रदेशातील प्राण्याला नसतात. म्हणून जीवाश्म नोंदीतील रिकामी जागा म्हणजे प्राचीन जीवनातही तशीच रिकामी जागा होती, असे आपोआप म्हणता येत नाही.
हाडाचा जीवाश्म कसा होतो
हाडात सूक्ष्म पोकळ्या असतात. भूजल त्यांत विरघळलेली खनिजे आणू शकते आणि तिथे स्फटिक वाढतात. याला पर्मिनरलायझेशन म्हणतात. प्रतिस्थापन वेगळे असते: मूळ पदार्थ विरघळतो आणि त्याची जागा खनिजे घेतात. एकाच जीवाश्मावर दोन्ही प्रक्रिया होऊ शकतात. रासायनिक रचना बदलली तरी शरीररचनेचे सूक्ष्म तपशील जतन होऊ शकतात.
नॅचरल हिस्टरी म्युझियमचे स्पष्टीकरण गाडले जाणे, गाळ साचणे आणि खनिजे जमा होणे या टप्प्यांचा मागोवा घेते. या प्रक्रिया एकमेकींसोबत घडू शकतात. ठरावीक वर्षांनंतर प्रत्येक गाडलेल्या हाडाचा जीवाश्म करणारे सार्वत्रिक घड्याळ नसते.
| प्रक्रिया | काय घडते | जीवाश्मात काय टिकू शकते |
|---|---|---|
| पर्मिनरलायझेशन | रंध्रांमध्ये खनिजे भरतात | हाडाची अंतर्गत रचना |
| प्रतिस्थापन | मूळ पदार्थाची जागा खनिजे घेतात | मूळ आकार आणि काही तपशील |
| नैसर्गिक साचा आणि त्यात घडलेले प्रतिरूप | ठसा मागे राहतो; नंतर त्यात पदार्थ भरू शकतो | बाह्य किंवा अंतर्गत आकार |
| ठसा | पृष्ठभागाची खूण गाळात उमटते | त्वचेचा पोत, पिसाची रूपरेषा किंवा पदचिन्ह |
जीवाश्मात हाड असणे आवश्यक नाही
ओलसर जमिनीवरून चालणारा डायनासोर पावलांचे ठसे सोडू शकतो. ते नंतर झाकले जाऊन जतन होतात. कोप्रोलाइट म्हणवले जाणारे जीवाश्म विष्ठेचे अवशेष दुसरी कृती नोंदवतात. हे क्रियाचिन्हांचे जीवाश्म आहेत. दात किंवा मणका हा शरीराचा जीवाश्म आहे. पुरावा जीवाच्या शरीराचे प्रतिनिधित्व करतो की त्याच्या कृतीचे, हा यातला फरक आहे; “खरे” आणि “कमी खरे” जीवाश्म असा तो फरक नाही.
अपवादात्मक निक्षेपांत कधीकधी सामान्य सांगाड्यांत नसलेले तपशील जतन होतात. अशा दुर्मीळ शोधांमुळे पुनर्रचना कशी बदलू शकते, हे आमचा डायनासोरांच्या पिसांवरील लेख दाखवतो.
जीवाश्म अखेर पृष्ठभागावर का दिसतात
गाळाचा खडक बराच काळ गाडलेला राहू शकतो, त्याला घड्या पडू शकतात किंवा तो उचलला जाऊ शकतो. अखेर धूप झाल्याने तो उघडा पडतो. त्यामुळे जीवाश्म सापडू शकतो, पण त्याच्या नुकसानीचा आणखी एक टप्पाही सुरू होतो. कुठे शोध घ्यायचा हे ठरवण्यासाठी संशोधक भूवैज्ञानिक नकाशे आणि उघडे खडक कसे वापरतात, हे अमेरिकन म्युझियम ऑफ नॅचरल हिस्टरी सांगते.
फक्त सुटे हाड हेच महत्त्वाचे नसते. त्याचा खडकाचा थर, स्थान आणि इतर अवशेषांशी असलेला संबंध संदर्भ पुरवतात. एखादा शोध डायनासोरांच्या इतिहासात बसवण्यासाठी ट्रायसिक, ज्युरासिक आणि क्रेटेशियस यांपासून सुरुवात करा. मग त्या विशिष्ट थराचे वय कोणत्या पुराव्याने ठरते ते विचारा.
प्रश्नोत्तरे
डायनासोरांची जीवाश्म हाडे खरी हाडे असतात का?
ती एकेकाळी जिवंत असलेल्या प्राण्यांची खरी अवशेषरूप हाडे असतात; जीवाश्मीकरणात त्यांत बदल झालेले असतात. नमुन्यावरून आज संग्रहालयात बनवलेली प्रतिकृती आणि नैसर्गिक जीवाश्म वेगळे असतात.
गाडलेल्या प्रत्येक डायनासोराचा जीवाश्म होतो का?
नाही. अवशेष कुजू शकतात, विरघळू शकतात, विस्कळीत होऊ शकतात किंवा नंतरच्या भूवैज्ञानिक प्रक्रियांत नष्ट होऊ शकतात. गाडले गेल्याने जतन होण्याची संधी वाढते; हमी मिळत नाही.
