— क्षेत्रीय नोंद क्र. 10 —
गोंडवाना: डायनासोरांच्या जगातले दक्षिणेकडचे खंड
थोडक्यात उत्तर
दक्षिण अमेरिका, आफ्रिका, अंटार्क्टिका, ऑस्ट्रेलिया आणि भारतीय उपखंड फुटलेल्या ताटलीच्या तुकड्यांसारखे एकत्र जुळवा, की गोंडवाना तयार होतो. ज्युरासिक कालखंडात, सुमारे 180 दशलक्ष वर्षांपूर्वी, तो दुभंगायला लागला, आणि ही प्रक्रिया शंभर दशलक्षांहून अधिक वर्षे चालली: ऑस्ट्रेलिया आणि अंटार्क्टिका डायनासोर नामशेष झाल्यानंतरच पूर्णपणे वेगळे झाले. खंडांबरोबर त्यांवरचे रहिवासीही एकमेकांपासून दुरावले.
प्राचीन नकाशा काय दाखवतो
प्राचीन जगाचा नकाशा उघडा: ओळखीचे खंड त्यावर मुश्किलीने ओळखू येतात. आजचे किनारे जसेच्या तसे भूतकाळात नेऊन ठेवता येत नाहीत. समुद्राची पातळी बदलत गेली, काही भूभाग वर आले, तर काही पाण्याखाली गेले. म्हणूनच असा नकाशा ही वैज्ञानिक पुनर्रचना असते, छायाचित्र नव्हे.
गोंडवाना अगदी वेगवेगळ्या प्राण्यांच्या कहाण्या एकत्र बांधतो, उदाहरणार्थ दक्षिण अमेरिकेतल्या आर्जेंटिनोसॉरसची आणि उत्तर आफ्रिकेतल्या स्पिनोसॉरसची. दोघेही दक्षिणेकडच्या खंडांच्या भूमीवर राहिले, पण प्रत्येकजण आपापल्या जगात: एक पॅटागोनियात, तर दुसरा उत्तर आफ्रिकेच्या नद्यांकाठी.
दक्षिणेकडचे डायनासोर इतके वेगवेगळे का
एकट्या दक्षिण अमेरिकेत पूर्णपणे वेगळ्या घडणीचे शिकारी राहत होते: अजस्र जायगॅनोटोसॉरस आणि शिंगवाला कार्नोटॉरस. ते वेगवेगळ्या गटांतले होते आणि क्रेटेशियस कालखंडाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर जगले. दक्षिणेकडचे खंड कधीच ठरावीक, न बदलणाऱ्या प्रजातींचे अभयारण्य नव्हते.
गोंडवाना दुभंगत असताना समुद्र त्याचे भाग एकमेकांपासून तोडत होते, पण जमिनीवरचे काही दुवे बराच काळ टिकून राहिले. उत्क्रांतीवर हवामान, वनस्पती आणि अन्न या सर्वांचाच परिणाम झाला. असे मानले जायचे की पहिले डायनासोर इथे, दक्षिणेत, जन्मले आणि मगच उत्तरेकडे पोहोचले. 2025 साली वायोमिंगमध्ये सापडलेल्या, सुमारे 230 दशलक्ष वर्षे जुन्या जीवाश्माने दाखवले की उत्तरेतही ते जवळपास तितक्याच लवकर राहत होते. डायनासोरांची मूळ भूमी कोणती, हा प्रश्न पुन्हा खुला झाला आहे.
शोधांचा नकाशा कसा वाचावा
नकाशावरची खूण, संग्रहातल्या प्राण्याचे शोध ज्या प्रदेशाशी जोडलेले आहेत, तो प्रदेश दाखवते. याचा अर्थ तो प्राणी प्राचीन किनाऱ्याच्या नेमक्या त्याच बिंदूवर राहत होता असा नाही. आमचा नकाशा दिशा कळण्यासाठी काढलेली रूपरेषा आहे; सखोल अभ्यास करू पाहणाऱ्याला भूवैज्ञानिक नकाशे आणि जीवाश्मस्थळांची वर्णने लागतील.
आणि तारीख नक्की पाहा. नकाशा सुमारे 160 दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा गोंडवाना दाखवतो, आणि ती एका खूप लांब चित्रपटातली केवळ एक चौकट आहे. ओळखीच्या बाह्यरेषांमागे कोट्यवधी वर्षांचे बदल दडलेले आहेत.
प्रश्नोत्तरे
गोंडवाना म्हणजे काय?
एक प्राचीन दक्षिणी खंड, ज्याला अनेकदा महाखंड म्हटले जाते. त्यात भावी दक्षिण अमेरिका, आफ्रिका, अंटार्क्टिका, ऑस्ट्रेलिया, भारतीय उपखंड आणि इतर काही लहान भूभाग होते.
गोंडवाना पँजियापेक्षा कसा वेगळा?
पँजियामध्ये पृथ्वीवरची जवळजवळ सगळी जमीन एकवटली होती. गोंडवाना त्याहून जुना आहे: तो साधारण 600–530 दशलक्ष वर्षांपूर्वी, डायनासोरांच्या खूप आधी, तयार झाला. नंतर तो पँजियाचा भाग बनला आणि पँजिया दुभंगल्यावर पुन्हा वेगळा झाला.
त्याच्या भूमीवर कोणते डायनासोर राहत होते?
दक्षिण अमेरिकेत आर्जेंटिनोसॉरस, जायगॅनोटोसॉरस आणि कार्नोटॉरस, उत्तर आफ्रिकेत स्पिनोसॉरस, आणि इतर अनेक. ते वेगवेगळ्या ठिकाणी आणि वेगवेगळ्या काळात राहत होते.
अंटार्क्टिकातही डायनासोर होते का?
हो. मेसोझोइकमध्ये तिथे आजच्यापेक्षा कितीतरी उबदार हवामान होते. ट्रान्सअंटार्क्टिक पर्वतरांगांमध्ये पूर्व ज्युरासिकमधले डायनासोर सापडले आहेत: डोक्यावर तुरा असलेला मांसाहारी क्रायोलोफोसॉरस आणि शाकाहारी ग्लेशियालिसॉरस. बर्फामुळे शोध अजून कमीच आहेत.
