खडकाच्या थरातला काळ
शास्त्रज्ञ डायनासोरांच्या जीवाश्मांचे वय कसे ठरवतात?
थोडक्यात उत्तर
शास्त्रज्ञ बहुतेकदा डायनासोराभोवतीच्या खडकांचे वय ठरवून त्याचा काळ निश्चित करतात. थरांचा क्रम सापेक्ष क्रमवारी देतो; योग्य खनिजे संख्यात्मक वय देऊ शकतात. कार्बन-14 कालमापन बऱ्याच अलीकडच्या अवशेषांसाठी उपयोगी असते. मात्र पक्षी नसलेल्या डायनासोरांसाठी त्याची कालमर्यादा फारच लहान आहे.
आधी थरांचा क्रम ठरवा
विस्कळीत न झालेल्या गाळाच्या थरांत खालचा थर वरच्या थराआधी साचलेला असतो. प्रत्यक्ष उघड्या खडकांचे बारकाईने निरीक्षण करावे लागते: घड्या, भ्रंश आणि धूप यांमुळे क्रम खंडित किंवा उलटा होऊ शकतो. जीवाश्माच्या स्थानाचा अर्थ लावण्यापूर्वी भूवैज्ञानिक हा इतिहास उलगडतात.
वैशिष्ट्यपूर्ण जीवाश्म वेगवेगळ्या ठिकाणचे थर जुळवण्यासही मदत करतात. स्मिथसोनियनचे कालमापन मार्गदर्शन सापेक्ष कालमापन आणि निर्देशक जीवाश्मांचा वापर स्पष्ट करते. थरांची जुळवणी नोंदी जोडते; सारखे दिसणारे दोन खडक नेमक्या एकाच दिवशी तयार झाले, असा तिचा अर्थ नाही.
मग योग्य खनिज घड्याळ शोधा
काही अस्थिर समस्थानिकांचा मोजता येणाऱ्या दराने क्षय होतो. खनिजाचा इतिहास समजलेला असेल आणि बाहेरच्या पदार्थांशी देवाणघेवाण पुरेशी मर्यादित राहिली असेल, तर मूळ समस्थानिके आणि त्यांच्या क्षयातून तयार झालेली समस्थानिके यांचे प्रमाण ते घड्याळ कधी सुरू झाले याचा अंदाज देऊ शकते. वेगवेगळी खनिजे आणि पद्धती वेगवेगळ्या वयोमर्यादांना योग्य ठरतात.
डायनासोरांचे अवशेष असलेल्या गाळासाठी ज्वालामुखीय पदार्थ विशेष उपयोगी ठरू शकतो. जीवाश्माच्या थराच्या वर किंवा खाली कालमापन केलेला राखेचा थर असल्यास जीवाश्माच्या वयाची मर्यादा ठरवता येते. कालमापनाचा नमुना ज्या घटनेचा अर्थ लावत आहोत तिचाच असला पाहिजे. खूप जुना कण वाहून नव्या गाळात आला असेल, तर तो वेगळ्या प्रश्नाचे उत्तर देईल.
वयाची साधी चौकट
दोन राखेच्या थरांमध्ये जीवाश्माचा थर आहे असे समजा. या शिकवणीच्या उदाहरणात खालच्या राखेचे वय सुमारे 102 दशलक्ष वर्षे आणि वरच्या राखेचे सुमारे 100 दशलक्ष वर्षे आहे. थर मूळ क्रमाने असतील आणि जीवाश्म जुन्या खडकातून सुटून पुन्हा साचलेला नसेल, तर तो गाडला जाण्याची घटना या दोन काळांच्या मध्ये घडली. तर्क दाखवण्यासाठी घेतलेले हे काल्पनिक सोपे आकडे आहेत; खऱ्या नमुन्याची मोजमापे नाहीत.
| थर | उदाहरणातील वय | काय समजते |
|---|---|---|
| वरचा राखेचा थर | सुमारे 100 दशलक्ष वर्षे | जीवाश्माचा थर त्याआधीच अस्तित्वात होता |
| डायनासोराचे अवशेष असलेला गाळ | कालमापन केलेल्या थरांच्या मध्ये | गाडले जाणे या कालचौकटीत घडले |
| खालचा राखेचा थर | सुमारे 102 दशलक्ष वर्षे | जीवाश्माचा थर नंतर साचला |
कार्बन कालमापन टी. रेक्सचे वय का ठरवत नाही
कार्बन-14चा अर्धायुकाल सुमारे 5,730 वर्षे आहे. अनेक अर्धायुकालांनंतर मूळ कार्बन-14 इतका कमी उरतो की त्याचा उपयोग घड्याळ म्हणून होत नाही. त्याची व्यवहार्य मर्यादा काही दहा हजार वर्षांत मोजली जाते; पक्षी नसलेल्या डायनासोरांपासून आपल्याला वेगळे करणाऱ्या कोट्यवधी वर्षांत नाही. प्राचीन जीवाश्मातील अत्यल्प प्रमाणाची मोजणी दूषण किंवा पार्श्वभूमीचा संकेत असू शकते; ती आपोआप प्राण्याचे वय ठरत नाही. प्रयोगशाळेच्या निष्कर्षाइतकेच कालमापनाची पद्धत आणि तिच्या मर्यादा महत्त्वाच्या असतात.
वयासोबत पुरावाही वाचा
बातमीच्या मथळ्यात वय “150 दशलक्ष वर्षे” असे सोपे करून दिले जाऊ शकते. संशोधनपत्रात कशाचे कालमापन केले, नमुने कुठून आले आणि अनिश्चितता किती आहे, हे स्पष्ट असले पाहिजे. वयाची मर्यादा ही उपयोगी माहिती आहे; कुणालाच काही माहीत नसल्याची कबुली नाही.
कनेक्टिकटमधील डायनासोर ट्रॅकवे स्थळी भूवैज्ञानिक जुळवणी आणि संबंधित बेसॉल्टचे थर पदचिन्हांचा काळ ज्युरासिकच्या सुरुवातीस, सुमारे 200 दशलक्ष वर्षांपूर्वीचा ठरवण्यास मदत करतात. आसपासचे खडक पुराव्याचा भाग का आहेत, हे नॅशनल पार्क सर्व्हिसचे वर्णन दाखवते. विस्तृत कालरेषेसाठी आमचा कालखंडांचा लेख, आणि शोध लागण्यापूर्वी काय घडले यासाठी जीवाश्मीकरणाचा लेख वापरा.
प्रश्नोत्तरे
शास्त्रज्ञ थेट हाडाचेच वय ठरवू शकतात का?
कधीकधी जीवाश्म पदार्थ विशिष्ट कालमापन पद्धतींसाठी योग्य असतो. मात्र खनिजनिर्मिती आणि नंतरच्या बदलांच्या संदर्भात त्या वयाचा अर्थ लावावा लागतो. अनेक डायनासोरांच्या वयाच्या मर्यादा त्याऐवजी संबंधित खडकांवरून ठरवल्या जातात.
