फील्ड जर्नल← लेख / संग्रह
— क्षेत्रीय नोंदी —
डायनासोर कसे जगले, प्राचीन खंड कसे दुरावले आणि जीवाश्मशास्त्रज्ञांनी काय शोधून काढले, यावर लेख.
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 1 —
नाकापासून शेपटीच्या टोकापर्यंत बारा मीटर, लिहिण्याच्या टेबलाएवढी लांब कवटी आणि हाडांचा चुरा करणारे दात. टायरॅनोसॉरस 68–66 दशलक्ष वर्षांपूर्वी उत्तर अमेरिकेच्या पश्चिम भागात राहत होता. मोठ्या मांसाहारी डायनासोरांपैकी इतका बारकाईने अभ्यास दुसऱ्या कुणाच्याही सांगाड्याचा झालेला नाही. पण त्याचा आवाज, रंग आणि सवयी यांबद्दल हाडे फारसे बोलत नाहीत, आणि नेमक्या याच जागी कल्पनेला सर्वाधिक वाव मिळतो.
लेख वाचा →
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 2 —
सिनेमा पाहणाऱ्याला खरा व्हेलोसिरॅप्टर भेटला असता, तर त्याने तो ओळखलाच नसता. हा शिकारी प्रौढ माणसाच्या गुडघ्याएवढा होता: शेपटीसह दोन मीटर लांब आणि नितंबापर्यंत अर्धा मीटर उंच. शिवाय त्याच्या अंगावर पिसे होती, जरी तो उडत नसे. पडद्यावरच्या रूपातले खरे उरले ते फक्त मागच्या पायावरची मोठी, वाकडी नखी.
लेख वाचा →
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 3 —
सर्वात मोठा डायनासोर कोणता, असे एखाद्या जीवाश्मशास्त्रज्ञाला विचारा. तो उलट प्रश्न करेल: सर्वात लांब, सर्वात उंच की सर्वात जड? तिन्ही स्पर्धांमध्ये बाजी मारतात सॉरोपॉड, म्हणजे लांब मानेचे शाकाहारी महाकाय डायनासोर. वजनाचा प्रश्न आला की बहुतेकदा आर्जेंटिनोसॉरस आणि पॅटागोटायटन यांची नावे घेतली जातात. विजेता जाहीर करणे मात्र अवघड आहे: अनेक महाकायांची मोजकीच हाडे टिकली आहेत, आणि अंदाज पुन्हा पुन्हा नव्याने मांडले जातात.
लेख वाचा →— क्षेत्रीय नोंद क्र. 4 —
छासष्ट दशलक्ष वर्षांपूर्वी आजच्या मेक्सिकोच्या किनाऱ्याजवळच्या उथळ समुद्रात सुमारे दहा किलोमीटर व्यासाचा लघुग्रह आदळला. आकाश धुळीने झाकोळले, वनस्पतींपर्यंत प्रकाश पोहोचेनासा झाला, आणि थोड्याच काळात पक्षी सोडून बाकी सगळे डायनासोर नाहीसे झाले. पक्ष्यांनाही जबर फटका बसला: त्यांचे अनेक प्राचीन गट या आपत्तीतून वाचले नाहीत.
लेख वाचा →
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 5 —
डायनासोरांमध्ये सर्वात कमनशिबी चरित्र स्पिनोसॉरसचे आहे. इजिप्तमध्ये सापडलेली त्याची पहिली हाडे 1944 साली नष्ट झाली, आणि त्यानंतर कित्येक दशके या शिकाऱ्याचे रूप पुन्हा जुळवावे लागले. मुख्य गोष्टी आज माहीत आहेत. तो क्रेटेशियस कालखंडात उत्तर आफ्रिकेत राहत होता, त्याचे जबडे लांब आणि अरुंद होते, पाठीवर उंच शीड होते आणि तो मासे खात असे. पण ते तो पोहून पकडत असे की उथळ पाण्यात फिरत, यावर अजून वाद सुरू आहे.
लेख वाचा →
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 6 —
“डायनासोर” असे लिहिलेल्या खोक्यांवर टेरानोडॉनचे चित्र हमखास दिसते, आणि ते चुकीचे आहे. तो टेरोसॉर आहे: उडणाऱ्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या एका वेगळ्या शाखेचा सदस्य. ही शाखा डायनासोरांच्या जवळची असली तरी स्वतंत्र आहे. आकार, प्राचीनता किंवा उडण्याची क्षमता यांवरून नाते ठरत नाही. ते ठरवतात उत्पत्ती आणि सांगाड्याची रचना.
लेख वाचा →
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 7 —
तीन शिंगे, चोच आणि डोक्यामागे हाडांची ढाल: ज्युरासिक आणि क्रेटेशियस यांतला फरक न कळणाराही ट्रायसेराटॉप्सला लगेच ओळखतो. 8–9 मीटर लांबीचा हा शाकाहारी डायनासोर क्रेटेशियस कालखंडाच्या अगदी शेवटी उत्तर अमेरिकेत, टायरॅनोसॉरसच्या शेजारी राहत होता. तो दिसायला कसा होता, हे चांगले माहीत आहे. शिंगे आणि झालर कशासाठी होती, आणि त्याचे वागणे कसे होते, याबद्दल मात्र खात्री कमी.
लेख वाचा →
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 8 —
काळाच्या हिशोबाने टायरॅनोसॉरस स्टेगोसॉरसपेक्षा आपल्याला जवळचा आहे. हा विनोद नाही, साधे गणित आहे. मेसोझोइक युग सुमारे 186 दशलक्ष वर्षे चालले, आणि ते तीन कालखंडांत विभागले जाते: ट्रायसिक, ज्युरासिक आणि क्रेटेशियस. या काळात डायनासोर अवतरले, पँजिया दुभंगली, आणि वनस्पती व प्राणिसृष्टी अनेकदा पालटली.
लेख वाचा →
— क्षेत्रीय नोंद क्र. 9 —
कबुतराकडे नीट पाहा: तुमच्यासमोर एक डायनासोर आहे, आणि त्याची पिसे त्याला वारशाने मिळाली आहेत. पिसांचे ठसे आणि त्यांच्या इतर खुणा पक्षी नसलेल्या अनेक डायनासोरांमध्ये सापडल्या आहेत. त्यांवरून प्राण्यांचे रूप पुन्हा उभे केले जाते आणि पक्षी कुठून आले याचा माग काढला जातो. फक्त निष्कर्षाची घाई करू नका: पिसे असणे म्हणजे उडता येणे नव्हे.
लेख वाचा →— क्षेत्रीय नोंद क्र. 10 —
दक्षिण अमेरिका, आफ्रिका, अंटार्क्टिका, ऑस्ट्रेलिया आणि भारतीय उपखंड फुटलेल्या ताटलीच्या तुकड्यांसारखे एकत्र जुळवा, की गोंडवाना तयार होतो. ज्युरासिक कालखंडात, सुमारे 180 दशलक्ष वर्षांपूर्वी, तो दुभंगायला लागला, आणि ही प्रक्रिया शंभर दशलक्षांहून अधिक वर्षे चालली: ऑस्ट्रेलिया आणि अंटार्क्टिका डायनासोर नामशेष झाल्यानंतरच पूर्णपणे वेगळे झाले. खंडांबरोबर त्यांवरचे रहिवासीही एकमेकांपासून दुरावले.
लेख वाचा →खडकांतील नोंदी वाचताना
अवशेष किंवा खुणा भूवैज्ञानिक नोंदींचा भाग होण्याइतका काळ टिकतात, तेव्हा डायनासोराचा जीवाश्म तयार होतो. हाड जतन होण्यासाठी गाडले जाणे आणि खनिजयुक्त भूजल अनेकदा महत्त्वाचे ठरतात. पदचिन्हाच्या बाबतीत ठसा अखंड टिकणे ही निर्णायक घटना असते. कोणतीही प्रक्रिया प्राण्याच्या आयुष्याची संपूर्ण कहाणी जतन करत नाही.
लेख वाचा →
खडकाच्या थरातला काळ
शास्त्रज्ञ बहुतेकदा डायनासोराभोवतीच्या खडकांचे वय ठरवून त्याचा काळ निश्चित करतात. थरांचा क्रम सापेक्ष क्रमवारी देतो; योग्य खनिजे संख्यात्मक वय देऊ शकतात. कार्बन-14 कालमापन बऱ्याच अलीकडच्या अवशेषांसाठी उपयोगी असते. मात्र पक्षी नसलेल्या डायनासोरांसाठी त्याची कालमर्यादा फारच लहान आहे.
लेख वाचा →तुमच्या खिडकीबाहेरचे डायनासोर
होय. पक्षी हे जिवंत डायनासोर आहेत; नेमके सांगायचे तर थेरोपॉडची एक शाखा. पक्षी डायनासोरांपासून उत्क्रांत झाले हे खरे आहे, पण त्यामुळे ते त्या गटातून बाहेर पडले असा अर्थ लागू शकतो. उत्क्रांतीवर आधारित वर्गीकरणात वंशज ज्या शाखेतून उत्क्रांत झाले तिचाच भाग राहतात.
लेख वाचा →Dinosauriaमध्ये मार्ग शोधताना
डायनासोरांचे प्रमुख गट वंशवृक्षाच्या शाखा आहेत; आकारमानाच्या श्रेणी नाहीत. थेरोपॉडमध्ये टी. रेक्स आणि पक्षी येतात; सॉरोपॉडमध्ये लांब मानेचे महाकाय प्राणी; ऑर्निथिस्कियनमध्ये शिंगांचे, बदकाच्या चोचीसारखे तोंड असलेले आणि चिलखती डायनासोर येतात. “उडणारा डायनासोर” आणि “समुद्री डायनासोर” ही नावे अनेकदा Dinosauriaबाहेरच्या प्राण्यांसाठी वापरली जातात.
लेख वाचा →
पहिले पाऊल पडण्याआधी
प्रौढ सांगाडे दाखवू शकत नाहीत अशा पातळीवर डायनासोरांची अंडी प्रजननाची माहिती देतात: कवचाची रचना, वाढणारे भ्रूण आणि एका वेळच्या अंड्यांच्या संचाची मांडणी. ज्यांच्या प्रजननाची माहिती उपलब्ध आहे असे सर्व डायनासोर अंडी घालत. मात्र सुटे सापडलेले जीवाश्म अंडे एकटेच, ते कोणत्या प्रजातीने घातले किंवा पालक किती काळ जवळ राहिला, हे क्वचितच सांगते.
लेख वाचा →
हाडांपलीकडचे रंग
अपवादात्मकरीत्या जतन झालेल्या मोजक्या डायनासोरांच्या रंगाचे काही पैलू शास्त्रज्ञांनी पुन्हा उलगडले आहेत. रंगद्रव्ये असलेल्या रचना आणि त्यांची मांडणी गडद, लालसर किंवा कोनानुसार झळाळणारे आवरण आणि शरीरावरील रंगनक्षी दाखवू शकतात. बहुतेक डायनासोर जीवाश्मांत हा पुरावा टिकत नाही. त्यामुळे संपूर्ण रंगसंगती अनेकदा कलात्मक पुनर्रचनाच असते.
लेख वाचा →