— क्षेत्रीय नोंद क्र. 9 —
डायनासोरांची पिसे: जीवाश्म काय सांगतात
थोडक्यात उत्तर
कबुतराकडे नीट पाहा: तुमच्यासमोर एक डायनासोर आहे, आणि त्याची पिसे त्याला वारशाने मिळाली आहेत. पिसांचे ठसे आणि त्यांच्या इतर खुणा पक्षी नसलेल्या अनेक डायनासोरांमध्ये सापडल्या आहेत. त्यांवरून प्राण्यांचे रूप पुन्हा उभे केले जाते आणि पक्षी कुठून आले याचा माग काढला जातो. फक्त निष्कर्षाची घाई करू नका: पिसे असणे म्हणजे उडता येणे नव्हे.
दगडात काय उरते
सर्वात भाग्याचा प्रसंग म्हणजे खडकात पिसाचाच ठसा उमटणे. दुसरा मार्ग म्हणजे हाडांवरच्या खुणा शोधणे: व्हेलोसिरॅप्टरच्या पुढच्या पायावर पिसे जोडलेल्या जागी उंचवट्या उरल्या आहेत. मात्र यावरून सरसकट निष्कर्ष काढता येत नाही; प्रत्येक प्रजाती वेगळी तपासावी लागते. उदाहरणार्थ, चिमुकल्या कॉम्प्सोग्नॅथसच्या बाबतीत पिसांचा थेट पुरावा अजून मिळालेला नाही.
आर्किऑप्टेरिक्स स्पष्ट पिसांसह जतन झाला आहे, आणि सोबत दात, लांब हाडाळ शेपटी आणि पंखांवरच्या नख्याही. 2025 साली शिकागोच्या फील्ड म्युझियममधील एका नव्या, अतिशय पूर्ण नमुन्याचे वर्णन झाले. त्यात पहिल्यांदाच खांद्यावरची लांब पिसे दिसतात. उडणाऱ्या पक्ष्यांप्रमाणे ती पंख आणि शरीर यांमधली फट झाकत. म्हणजे तो उडत होता, असेच आता दिसते.
चार पंख आणि इतर उपयोग
मायक्रोरॅप्टरच्या पुढच्या आणि मागच्या दोन्ही पायांवर लांब पिसे उगवत, म्हणून त्याला “चार पंखांचा” म्हणतात. तो हवेत कसा तरंगत असे, हे प्रतिकृतींवर तपासले जाते. “पंखांची” प्रत्येक जोडी कोणते काम करत असे आणि तो पाय कसे पसरत असे, यावर मात्र एकमत नाही.
पिसांना उडायलाच हवे, असे नव्हते. ती ऊब देत, जोडीदारापुढे मिरवायला मदत करत आणि अंडी झाकत. ओव्हिरॅप्टरचे नातलग थेट घरट्यांवर, अंडी उबवणाऱ्या कोंबडीसारख्या बैठकीत सापडले आहेत. 2021 साली चीनमध्ये तर एका प्रौढ ओव्हिरॅप्टोरिडचे वर्णन झाले, जो अंड्यांवर बसलेला होता; त्या अंड्यांमध्ये बाहेर पडायच्या बेतात आलेले गर्भ टिकून होते. म्हणजे तो अंडी नुसती राखत नव्हता, तर उबवत होता.
सगळ्यांनाच पिसे का चिकटवू नयेत
डायनासोरांचे अंगावरचे आवरण वेगवेगळे होते: काहींमध्ये पिसे किंवा बारीक तंतू सापडले, तर काहींमध्ये खवलेदार त्वचा. पिसांचा ठसा नाही म्हणजे पिसे नव्हतीच असे नाही, कारण मऊ ऊती क्वचितच टिकतात. पिसांसारख्या रचना डायनासोरांचे नातलग असलेल्या टेरोसॉरांमध्येही आहेत, त्यामुळे सर्वात साधी पिसे कदाचित दोघांच्या समान पूर्वजांमध्येच दिसू लागली असतील. हा प्रश्न अजून खुला आहे.
प्रामाणिक पुनर्रचना नेहमी दोन गोष्टींत फरक करते: दगडात काय सापडले आणि नातलगांच्या आधारे काय जोडले. आणि शेवटचे. पक्षी डायनासोरांसारखे केवळ “दिसत” नाहीत; ते थेरोपॉड डायनासोरांच्या गटात मोडतात आणि त्यांचा इतिहास पुढे नेतात.
प्रश्नोत्तरे
पक्षी खरोखरच डायनासोर आहेत का?
हो. उत्क्रांतीच्या नात्याने पक्षी थेरोपॉड डायनासोरांच्या गटात मोडतात.
सगळे डायनासोर पिसांनी झाकलेले होते का?
असे ठामपणे म्हणता येत नाही. अनेक प्रजातींमध्ये पिसे माहीत आहेत, इतरांमध्ये खवले सापडले आहेत, आणि सगळ्यांबद्दल निर्णय देण्याइतक्या प्रमाणात मऊ ऊती टिकत नाहीत.
पिसे उडण्यासाठी निर्माण झाली का?
बहुधा नाही. सुरुवातीची पिसे कदाचित ऊब राखत आणि जातभाईंपुढे प्रदर्शनासाठी कामी येत; उड्डाण नंतर आले.
आर्किऑप्टेरिक्स पक्षी आहे की डायनासोर?
दोन्ही, कारण पक्षी स्वतःच डायनासोर आहेत. सर्वात प्राचीन पक्ष्यांपैकी आर्किऑप्टेरिक्स सर्वात प्रसिद्ध, पण एकमेव नव्हे: 2025 साली चीनमधल्या ज्युरासिक थरांतून आखूड, “आधुनिक” शेपटीच्या बामिनॉर्निसचे वर्णन झाले.
