— क्षेत्रीय नोंद क्र. 2 —
व्हेलोसिरॅप्टर: खरा शिकारी पडद्यावरच्यापेक्षा कसा वेगळा होता
थोडक्यात उत्तर
सिनेमा पाहणाऱ्याला खरा व्हेलोसिरॅप्टर भेटला असता, तर त्याने तो ओळखलाच नसता. हा शिकारी प्रौढ माणसाच्या गुडघ्याएवढा होता: शेपटीसह दोन मीटर लांब आणि नितंबापर्यंत अर्धा मीटर उंच. शिवाय त्याच्या अंगावर पिसे होती, जरी तो उडत नसे. पडद्यावरच्या रूपातले खरे उरले ते फक्त मागच्या पायावरची मोठी, वाकडी नखी.
कुत्र्याएवढा शिकारी
व्हेलोसिरॅप्टरची दोन मीटर लांबी फसवी आहे. तिचा मोठा भाग मान आणि शेपटीने व्यापला होता, धड मात्र लहानसेच. वजन 15–20 किलो, सर्वात मोठ्या प्राण्यांचे थोडे अधिक: म्हणजे साधारण मध्यम आकाराच्या कुत्र्याइतके. “ज्युरासिक पार्क”मधल्या माणसाएवढ्या उंच शिकाऱ्याशी त्याचे साम्य फक्त नावापुरते आहे.
लांब शेपटी तोल सांभाळण्याचे काम करी. प्रत्येक मागच्या पायाच्या दुसऱ्या बोटावर एक मोठी, विळ्यासारखी नखी होती. एका गृहीतकानुसार, धडपडणारे भक्ष्य दाबून धरण्यासाठी शिकारी तिचा वापर करत असे.
पिसांबद्दल कसे कळले
2007 साली व्हेलोसिरॅप्टरच्या अल्ना हाडावर लहान उंचवट्यांची एक रांग लक्षात आली. आजच्या पक्ष्यांमध्येही अगदी अशाच उंचवट्या असतात आणि त्यांनाच पिसे जोडलेली असतात. या नमुन्यात पिसे स्वतः टिकलेली नाहीत, पण उंचवट्या पुरेशा बोलक्या आहेत. त्यातच त्याच्या जवळच्या नातलगांचा पिसारा ठशांवरून आधीच माहीत आहे.
व्हेलोसिरॅप्टर ड्रोमिओसॉरिड कुळातला आहे. आमच्या संग्रहात याच कुळातले डायनोनिकस आणि युटारॅप्टर आहेत, दोघेही त्याच्यापेक्षा बरेच मोठे. नातलग खरे, पण जुळे नव्हेत: आकार वेगवेगळे, आणि जगण्याचा काळही वेगळा.
वाळूत गोठलेली झुंज
मंगोलियातला सर्वात प्रसिद्ध शोध म्हणजे एकमेकांत गुंतलेले दोन सांगाडे: व्हेलोसिरॅप्टर आणि प्रोटोसेराटॉप्स. त्यांना नावही तसेच मिळाले, “लढणारे डायनासोर”. जीवाश्मशास्त्रज्ञाच्या हाती बहुतेक वेळा फक्त प्राणी लागतो. इथे मात्र दगडात एक घटनाच जपली गेली आहे: हाडांच्या स्थितीवरून दिसते की दोघे झटापट करत होते.
बहुधा झुंज ऐन भरात असताना दोघांवर वाळू कोसळली. भांडण कशामुळे सुरू झाले आणि पहिला हल्ला कुणी केला, हे हाडांवरून ठरवता येत नाही. झुंज ही वस्तुस्थिती आहे. बाकी सगळे रचून सांगावे लागेल.
पडद्यावरचे रूप कुठून आले
पडद्यावरचे “रॅप्टर” उंचीने व्हेलोसिरॅप्टरपेक्षा डायनोनिकसच्या जवळचे आहेत. शिवाय बराच काळ त्यांना एकही पीस न देता दाखवले गेले. या नातलगांचा पोशाख प्रत्यक्षात कसा असू शकला असता, याची कल्पना मायक्रोरॅप्टर देतो: त्याच्या मागच्या पायांवरही लांब पिसे उगवत.
तालमीत बसवल्यासारखी कळपाने केलेली शिकार ही पटकथेची युक्ती आहे, सिद्ध झालेली गोष्ट नव्हे. नामशेष शिकाऱ्यांच्या सवयींबद्दल आपल्याला त्यांच्या सांगाड्यांच्या तुलनेत कितीतरी कमी माहिती आहे. काही प्राणी एकमेकांजवळ सापडले म्हणून ते जिवंतपणी एकत्र शिकार करत होते, असे सिद्ध होत नाही.
प्रश्नोत्तरे
व्हेलोसिरॅप्टर किती मोठा होता?
शेपटीसह सुमारे दोन मीटर लांब आणि नितंबापर्यंत साधारण अर्धा मीटर उंच. वजन 15–20 किलो.
त्याला पिसे होती का?
हो. अल्ना हाडावर पिसे जोडण्याच्या उंचवट्या उरल्या आहेत, अगदी आजच्या पक्ष्यांसारख्या.
चित्रपटात तो इतका मोठा का दिसतो?
पडद्यावरचा “रॅप्टर” त्याच्या मोठ्या नातलगासारखा, डायनोनिकससारखा आहे. खरा व्हेलोसिरॅप्टर त्याहून कितीतरी लहान होता.
विळ्यासारखी नखी कशासाठी होती?
बहुधा भक्ष्य दाबून धरण्यासाठी. शिकारी ती नेमकी कशी वापरत असे, याचा शोध अजून सुरू आहे.
