— क्षेत्रीय नोंद क्र. 6 —
टेरानोडॉन डायनासोर का नाही
थोडक्यात उत्तर
“डायनासोर” असे लिहिलेल्या खोक्यांवर टेरानोडॉनचे चित्र हमखास दिसते, आणि ते चुकीचे आहे. तो टेरोसॉर आहे: उडणाऱ्या सरपटणाऱ्या प्राण्यांच्या एका वेगळ्या शाखेचा सदस्य. ही शाखा डायनासोरांच्या जवळची असली तरी स्वतंत्र आहे. आकार, प्राचीनता किंवा उडण्याची क्षमता यांवरून नाते ठरत नाही. ते ठरवतात उत्पत्ती आणि सांगाड्याची रचना.
प्राचीन सरडा म्हणजे डायनासोर नव्हे
मेसोझोइक युगात सरपटणाऱ्या प्राण्यांचे असंख्य प्रकार होते, आणि डायनासोर हा त्यांपैकी फक्त एक गट. टेरोसॉर त्यांचे जवळचे नातलग, जणू चुलतभाऊ, पण त्यांची शाखा स्वतंत्र आहे. म्हणूनच “उडणारा डायनासोर” हे नाव कितीही अंगवळणी पडलेले असले, तरी टेरोसॉरसाठी ते अचूक नाही.
टेरानोडॉन हा टेरोसॉरांपैकी सर्वात ओळखीचा: दात नसलेली चोच, डोक्यामागे लांब तुरा आणि मोठ्या नरांमध्ये सात मीटरपर्यंत पसरणारे पंख. माद्या बऱ्याच लहान होत्या, सुमारे चार मीटरच्या. पंख म्हणजे त्वचेचे पटल, जे एकाच, पण विलक्षण लांब चौथ्या बोटावर ताणलेले होते.
पंख बनवण्याचे दोन मार्ग
पक्ष्यांमध्ये, अगदी आर्किऑप्टेरिक्ससारख्या सुरुवातीच्या पक्ष्यांपासून, पंखाचा भार उचलणारा पृष्ठभाग पिसांनी बनलेला असतो. पक्षी नसलेल्या काही डायनासोरांच्या अंगावरही पिसे होती: मायक्रोरॅप्टरच्या पुढच्या आणि मागच्या दोन्ही पायांवर लांब पिसे उगवत.
टेरोसॉरांनी उड्डाण आपल्या पद्धतीने, पटलाच्या साहाय्याने साधले. तरी ते उघडेबोडके नव्हते. त्यांचे शरीर केसांसारख्या बारीक तंतूंनी झाकलेले होते, आणि ब्राझीलमधल्या टुपांडॅक्टिलसमध्ये 2022 साली फांद्या फुटलेले तंतूही वर्णिले गेले. अनेक संशोधक त्यांना पिसांचाच एक प्रकार मानतात. आणखी एक गोष्ट: टेरोडॅक्टिल आणि टेरानोडॉन हे दोन वेगळे प्राणी आहेत, वेगवेगळ्या काळांतले.
आणि सागरी सरडे?
मोसासॉरस तर डायनासोरांपासून आणखीच दूर आहे. तो खवलेधारी सरपटणाऱ्या प्राण्यांपैकी आहे, म्हणजे आजचे सरडे आणि साप ज्या मोठ्या गटात येतात त्याच गटातला. कोणताही साधा सरडा त्याचा टायरॅनोसॉरसपेक्षा जवळचा नातलग आहे. मोसासॉरांच्या पायांचे पर झाले आणि शरीर निमुळते, प्रवाही बनले, जसे समुद्रात कायमचा मुक्काम हलवणाऱ्या प्रत्येक प्राण्याचे होते.
प्लेसिओसॉर आणि इक्थियोसॉर हे आणखी दोन स्वतंत्र गट. साम्य फसवे असते: निमुळते शरीर आणि पर सागरी प्राण्यांमध्ये स्वतंत्रपणे, आणि एकदा नव्हे तर अनेकदा, उदयाला आले.
फरक करायचाच कशाला
कारण गटांच्या नावांमागे इतिहास दडलेला आहे. सगळ्या प्राचीन सरपटणाऱ्या प्राण्यांना डायनासोर म्हटले, तर सर्वात रंजक गोष्टच हरवेल: वेगवेगळ्या शाखा हवेत आणि समुद्रात एकमेकांपासून स्वतंत्रपणे, प्रत्येक आपापल्या वाटेने गेल्या. आमच्या संग्रहात टेरोसॉर आणि सागरी सरडे डायनासोरांच्या शेजारी आहेत ते मेसोझोइकचे पूर्ण चित्र दिसावे म्हणून, नात्यामुळे नव्हे.
प्रश्नोत्तरे
टेरानोडॉनला डायनासोर का मानले जात नाही?
कारण तो टेरोसॉर आहे, आणि ती सरपटणाऱ्या प्राण्यांची स्वतंत्र शाखा आहे. नाते उत्पत्ती आणि सांगाड्याच्या रचनेवरून ठरते; बाह्य साम्य त्यात मोजले जात नाही.
तो टेरोडॅक्टिलपेक्षा कसा वेगळा आहे?
टेरोडॅक्टिल ज्युरासिक कालखंडात राहत होता आणि त्याला दात होते. टेरानोडॉन नंतर, क्रेटेशियसमध्ये आला; तो दातविरहित आणि कितीतरी मोठा होता.
पाण्याशी नाते असलेले डायनासोर होते का?
होते. स्पिनोसॉरस मासे खात असे आणि पाण्याजवळ राहत असे, जरी तो किती चांगला पोहत असे यावर वाद आहे. आणि आजच्या डायनासोरांमध्ये, म्हणजे पक्ष्यांमध्ये, पाणपक्ष्यांना तर तोटाच नाही.
टेरानोडॉन माणसाला उचलून नेऊ शकला असता का?
असे मानायला काहीच आधार नाही. पंखांचा विस्तार प्रचंड होता म्हणून तो प्राणी जड ओझेही उचलू शकत होता, असे म्हणता येत नाही.
