તમારી બારીની બહારના ડાયનાસોર
શું પક્ષીઓ ડાયનાસોર છે? પુરાવા સમજીએ
ટૂંકો જવાબ
હા. પક્ષીઓ જીવતા ડાયનાસોર છે, ખાસ કરીને થેરોપોડની એક શાખા. પક્ષીઓ ડાયનાસોરમાંથી ઊતરી આવ્યાં છે તે સાચું છે, પરંતુ એમ કહેવાથી જાણે તેઓ એ સમૂહની બહાર નીકળી ગયાં હોય એવું લાગી શકે છે. ઉત્ક્રાંતિ આધારિત વર્ગીકરણમાં વંશજો જે શાખામાંથી વિકસ્યા હોય તેના સભ્ય જ રહે છે.
શાખા તેના વૃક્ષનો જ ભાગ રહે છે
ચકલી એકસાથે પક્ષી, થેરોપોડ અને ડાયનાસોર હોઈ શકે છે. આ એકબીજાની અંદર સમાયેલા સમૂહો છે, એકબીજાની હરીફ ઓળખો નથી. વંશવૃક્ષમાં સરળ રસ્તો છે: ડાયનોસોરિયા → થેરોપોડા → પક્ષીઓ ધરાવતી વંશશાખા. આ રસ્તો એમ નથી કહેતો કે દરેક થેરોપોડ પક્ષી હતો.
નેચરલ હિસ્ટરી મ્યુઝિયમ પક્ષીઓની ઉત્પત્તિ નાના થેરોપોડ વચ્ચે મૂકે છે. ટી. રેક્સ બીજી શાખાનો થેરોપોડ હતો. મરઘીઓ અને ટાયરેનોસોરના પૂર્વજો સહિયારા હતા; મરઘીઓ ટી. રેક્સના નાના કદના વંશજો નથી.
નિષ્કર્ષ લક્ષણોના સંયોજન પર આધારિત છે
સંશોધકો જીવાશ્મો અને આજનાં પ્રાણીઓમાં શરીરરચનાનાં ઘણાં લક્ષણોની સરખામણી કરે છે. જોડાયેલાં હાંસડીનાં હાડકાંથી બનતી વિશબોન, કાંડાની રચના, હાડપિંજરના કેટલાક ભાગોમાં હવાથી ભરેલી જગ્યાઓ, ઈંડાં અને પીછાં આ ચિત્ર રચવામાં મદદ કરે છે. એક પરિચિત દેખાતું લક્ષણ આખું વંશવૃક્ષ નક્કી કરી શકતું નથી.
કેલિફોર્નિયા યુનિવર્સિટીનું જીવાશ્મવિજ્ઞાન સંગ્રહાલય હાડપિંજરનાં સહિયારાં લક્ષણો વિગતે સમજાવે છે. તેની આ જૂની ચર્ચા પીછાંની ઘણી શોધો પહેલાંની છે. તેથી શરીરરચનાની આ સમજણને હાલની સંપૂર્ણ માહિતીની યાદી માનવાને બદલે પછીના જીવાશ્મ પુરાવા સાથે વાંચવી જોઈએ.
| પુરાવો | તે કેમ મહત્ત્વનો છે | તેનો આ અર્થ નથી |
|---|---|---|
| હાડપિંજરનાં સહિયારાં લક્ષણો | સંબંધિત સમૂહોની સરખામણી કરવાની તક આપે છે | એક પોલું હાડકું મળવાથી પક્ષીની ઓળખ થઈ જાય |
| પક્ષી ન હોય એવા ડાયનાસોરનાં પીછાં | આધુનિક પક્ષીઓ પહેલાં પીછાં ઉદ્ભવ્યાં હતાં | પીછાં ધરાવતો દરેક ડાયનાસોર ઊડી શકતો હતો |
| દાંત અને લાંબી પૂંછડીવાળાં પ્રારંભિક પક્ષીઓ | આજનાં પક્ષીઓમાં ન હોય એવાં લક્ષણોના સંયોજન દર્શાવે છે | જીવાશ્મ આજની કોઈ પ્રજાતિનો સીધો પૂર્વજ જ હોવો જોઈએ |
| ઈંડાં સેવવાના અને ઈંડાંના પુરાવા | પ્રજનનની વધુ સમાનતાઓ દર્શાવે છે | બધા ડાયનાસોર બચ્ચાંનો એકસરખી રીતે ઉછેર કરતા હતા |
આર્કિયોપ્ટેરિક્સ સંક્રમણને સ્પષ્ટ બનાવે છે
આર્કિયોપ્ટેરિક્સમાં પીછાંવાળી પાંખો સાથે દાંત, નખવાળી આંગળીઓ અને હાડકાંવાળી લાંબી પૂંછડી હતાં. તે પછીનાં બધાં પક્ષીઓનો એકમાત્ર પૂર્વજ હતો એવું માન્યા વિના પણ તે પ્રારંભિક પક્ષીઓની શરીરરચના સમજવામાં મદદ કરે છે. ઉત્ક્રાંતિમાં સંબંધિત વંશોની શાખાઓ પડે છે અને જીવાશ્મ નોંધમાં એમાંથી કેટલાક જ સચવાય છે.
માઇક્રોરેપ્ટર બીજી ઉપયોગી સરખામણી આપે છે: તેના આગળના અને પાછળના પગ પર લાંબાં પીછાં હતાં, પણ તે આધુનિક પક્ષીઓના સમૂહની બહાર આવે છે. પીછાં શરીરરચના અને ઉત્ક્રાંતિનો પુરાવો કેમ છે, પોતાની શક્તિથી ઊડવાની ક્ષમતાનો પર્યાય કેમ નથી, તે ડાયનાસોરનાં પીછાં વિશેનો અમારો લેખ સમજાવે છે.
“પક્ષી જેવા કટિબંધવાળા” નામથી ગેરસમજ કેમ થઈ શકે
પરંપરાગત ડાયનાસોર સમૂહોમાં ઓર્નિથિસ્કિયા, જેને ઘણી વાર “પક્ષી જેવા કટિબંધવાળા” કહે છે, અને સોરિસ્કિયા, એટલે “ગરોળી જેવા કટિબંધવાળા”, સામેલ છે. આ નામો હોવા છતાં પક્ષીઓ થેરોપોડની એ શાખામાં આવે છે જેને પરંપરાગત રીતે સોરિસ્કિયામાં મૂકવામાં આવી છે. નામો ઐતિહાસિક રીતે વપરાયેલાં લક્ષણો દર્શાવે છે, આજનો વાચક નામ પરથી ધારે તેવી વંશપરંપરા નહીં. નેશનલ પાર્ક સર્વિસની વર્ગીકરણ માર્ગદર્શિકા આ ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે.
ક્રેટેસિયસના અંતની વિલુપ્તિમાંથી શું બચ્યું?
આજે જીવતી ડાયનાસોરની એકમાત્ર વંશશાખા પક્ષીઓ છે. બીજી ડાયનાસોર શાખાઓ આશરે 66 મિલિયન વર્ષ પહેલાંની વિલુપ્તિમાં નાશ પામી. એટલે “બધા ડાયનાસોર લુપ્ત થયા” કરતાં “પક્ષીઓ સિવાયના ડાયનાસોર લુપ્ત થયા” વધુ ચોક્કસ છે. આમ ખોટા બે વિકલ્પો વચ્ચે પસંદગી પણ કરવી પડતી નથી: આફત ખરેખર આવી હતી અને ડાયનાસોરના વંશજો હજી આપણી આસપાસ જીવે છે.
પર્યાવરણીય આફત વિશે જાણવા પક્ષીઓ સિવાયના ડાયનાસોર કેમ નાશ પામ્યા તે વાંચો. અહીં મુખ્ય નિષ્કર્ષ વંશવૃક્ષના સભ્યપદ વિશે છે: કબૂતર તેના દૂરના લુપ્ત સંબંધીઓથી ઘણું જુદું દેખાતું અને જીવતું હોવા છતાં ડાયનાસોર જ છે.
પ્રશ્નો અને જવાબો
શું મગર પણ ડાયનાસોર છે?
ના. મગરવંશી પ્રાણીઓ અને ડાયનાસોર બંને મોટા આર્કોસોર સમૂહમાં આવે છે, પરંતુ મગરવંશી પ્રાણીઓ ડાયનોસોરિયાની બહાર છે.
ડાયનાસોર ગણાવા માટે પક્ષીને ઊડતા આવડવું જરૂરી છે?
ના. ઊડવાની ક્ષમતા સભ્યપદની કસોટી નથી. ઊડી ન શકતાં પક્ષીઓ પણ પક્ષીઓ છે અને એટલે ડાયનાસોર છે.
