ડાયનાસોર કયા રંગના હતા? પુરાવા અને અનિશ્ચિતતા

સંકેત પીછા કરતાં પણ નાનો છે

આજનાં પ્રાણીઓની ચામડી અને પીછાંમાં મેલેનોસોમ હોય છે. યોગ્ય જીવાશ્મોમાં સૂક્ષ્મ રચનાઓ અને રાસાયણિક પુરાવાની સરખામણી આજની પ્રજાતિઓ સાથે થઈ શકે છે. તેનાથી લુપ્ત પ્રાણીમાં કયાં રંગદ્રવ્યો કે પ્રકાશ સાથે ક્રિયા કરતી કેવી ગોઠવણી હતી તેની શક્યતાઓ મર્યાદિત કરી શકાય છે.

યુટાહનું નેચરલ હિસ્ટરી મ્યુઝિયમ આ સફળતા અને તેની મર્યાદાઓ બંને સમજાવે છે: આ પદ્ધતિઓથી કેટલાક રંગો વિશે બીજા કરતાં વધુ જાણી શકાય છે. જીવાશ્મ રંગીન ફોટો નથી અને કોઈ રંગદ્રવ્ય શોધી ન શકાય એટલા પરથી ત્યાં સફેદ ભાગ હતો એવું આપોઆપ નક્કી થતું નથી.

રંગના એક નમૂના કરતાં રંગભાત વધુ કહી શકે છે

સિટાકોસોરસના એક ખાસ માહિતીપ્રદ નમૂનામાં ઉપરની સપાટી ઘેરી અને નીચેની બાજુ આછી હોવાના પુરાવા સચવાયા છે. સંશોધકોએ પ્રાણીનું પુનર્નિર્માણ કરીને જુદા પ્રકાશમાં તેની રંગભાત અને પડછાયા વચ્ચેનો સંબંધ તપાસ્યો. બ્રિસ્ટલ યુનિવર્સિટીનું આ સંશોધનનું વર્ણન સમજાવે છે કે તેનું કાઉન્ટરશેડિંગ જંગલ જેવા પરિસરના વિખરાયેલા પ્રકાશને અનુકૂળ હતું એવું અનુમાન કેમ કરવામાં આવ્યું.

આ તર્કની સાંકળ છે: સચવાયેલી રંગભાત → પુનર્નિર્મિત શરીર → પ્રકાશની સરખામણી → રહેઠાણની પરિકલ્પના. દરેક પગલે ધારણાઓ ઉમેરાય છે. “આ ડાયનાસોર ભૂરો હતો અને જંગલમાં રહેતો” એમ ટૂંકાવી દેવા કરતાં આ પગલાં સ્પષ્ટ રાખીએ તો પરિણામ વધુ ઉપયોગી બને છે.

પુનર્નિર્માણને સ્તર પ્રમાણે સમજો

કોઈ ચિત્ર વૈજ્ઞાનિક માહિતી પર આધારિત હોવાનું કહેવાય ત્યારે પૂછો: કયા ભાગ નમૂનામાંથી જાણીતા છે અને કયા ભાગ શક્ય લાગે એવું જીવતું પ્રાણી પૂરું કરવા ઉમેરાયા છે? એક જ પુનર્નિર્માણમાં વિશ્વાસનાં જુદાં સ્તરો જોડાયેલાં હોઈ શકે છે.

મોટા ભાગનાં હાડપિંજર જવાબ કેમ આપી શકતાં નથી

હાડકાં સામાન્ય રીતે સપાટીના રંગ કરતાં શરીરના પ્રમાણો વિશે ઘણું વધુ જણાવે છે. ઉત્તમ હાડપિંજરમાં પણ ચામડી કે પીછાં ન હોઈ શકે. તેનો આજનો રંગ જીવાશ્મ બનતી વખતે ભળેલાં ખનિજોથી આવેલો હોઈ શકે છે. ઘેરા રંગનું જીવાશ્મ હાડકું પ્રાણીની ચામડી ઘેરી હતી તેનો પુરાવો નથી.

એટલે બે જવાબદાર કલાકારો એક જ ડાયનાસોરને જુદા રંગે ચીતરી શકે છે. હાડપિંજર વિશે સહમત હોવા છતાં આંખોના રંગ કે પીઠની રંગભાતનો સીધો પુરાવો તેમની પાસે ન હોઈ શકે. જુદી પેશીઓ જુદી નોંધ કેમ છોડી જાય છે તે અમારી જીવાશ્મ નિર્માણની માર્ગદર્શિકા સમજાવે છે.

ડાયનાસોરના ચિત્રમાં શું જોવું

ચિત્રના વર્ણનથી શરૂઆત કરો. તેમાં નમૂનો કે સંશોધનપત્ર જણાવેલાં છે? સચવાયેલી રંગભાત અને અનુમાનિત રંગભાત વચ્ચે ભેદ કરેલો છે? તે પુરાવાથી શક્ય હોય તેના કરતાં મોટો દાવો કરે છે? ચિત્ર વાસ્તવિક લાગે છે કે નહીં તેના કરતાં આ પ્રશ્નો વધુ ઉપયોગી છે.

માઇક્રોરેપ્ટર અને આર્કિયોપ્ટેરિક્સની સરખામણી કરો, પછી પીછાંના પુરાવા વિશે વાંચો. વિશ્વાસ બેસે એવું પુનર્નિર્માણ પ્રાણીની કલ્પના કરવામાં મદદ કરી શકે છે, પણ કલ્પના ક્યાંથી શરૂ થાય છે તે પણ સ્પષ્ટ કરવું જોઈએ.