— ફીલ્ડ નોંધ નં. 10 —
ગોંડવાના: ડાયનાસોરની દુનિયાના દક્ષિણી ખંડો
ટૂંકો જવાબ
દક્ષિણ અમેરિકા, આફ્રિકા, એન્ટાર્કટિકા, ઑસ્ટ્રેલિયા અને ભારતીય ઉપખંડને તૂટેલી થાળીના ટુકડાની જેમ જોડો, તો ગોંડવાના બને. તેનું તૂટવું જુરાસિક કાળમાં, આશરે 180 મિલિયન વર્ષ પહેલાં, શરૂ થયું અને સો મિલિયનથી વધુ વર્ષ ચાલ્યું. ઑસ્ટ્રેલિયા અને એન્ટાર્કટિકા તો છેક ડાયનાસોરની વિલુપ્તિ પછી સંપૂર્ણ છૂટાં પડ્યાં. ખંડોની સાથે તેમના રહેવાસીઓ પણ વિખૂટા પડતા ગયા.
પ્રાચીન નકશો શું બતાવે છે
પ્રાચીન દુનિયાનો નકશો ખોલો: પરિચિત ખંડો તેમાં માંડ ઓળખાય છે. આજના કાંઠા સીધેસીધા ભૂતકાળમાં ખસેડી શકાતા નથી. સમુદ્રની સપાટી બદલાતી રહી, જમીનના કેટલાક ભાગ ઊંચકાયા અને બીજા પાણી નીચે ગયા. એટલે આવો નકશો વૈજ્ઞાનિક પુનર્રચના છે, ફોટોગ્રાફ નહીં.
ગોંડવાના સાવ જુદાં પ્રાણીઓની કથાઓને જોડે છે, જેમ કે દક્ષિણ અમેરિકાના આર્જેન્ટિનોસોરસ અને ઉત્તર આફ્રિકાના સ્પાઇનોસોરસની. બંને દક્ષિણી ખંડોની ભૂમિ પર રહેતા, પણ દરેક પોતાની દુનિયામાં: એક પેટાગોનિયામાં, બીજો ઉત્તર આફ્રિકાની નદીઓ પાસે.
દક્ષિણના ડાયનાસોર આટલા જુદા કેમ
એકલા દક્ષિણ અમેરિકામાં જ સાવ જુદી જાતના શિકારીઓ રહેતા: કદાવર ગિગાનોટોસોરસ અને શિંગડાંવાળો કાર્નોટોરસ. તેઓ જુદાં જૂથોના હતા અને ક્રેટેસિયસ કાળના જુદા જુદા તબક્કામાં જીવ્યા. દક્ષિણના ખંડો કદી એક જ, ન બદલાતી પ્રજાતિઓવાળું અભયારણ્ય નહોતા.
ગોંડવાનાના ટુકડા થતા ગયા તેમ સમુદ્રો તેના ભાગોને જુદા પાડતા ગયા, પણ જમીન માર્ગે કેટલાંક જોડાણો લાંબા સમય સુધી ટક્યાં. ઉત્ક્રાંતિ પર આબોહવા, વનસ્પતિ અને ખોરાક, બધાંની અસર હતી. એવું મનાતું કે પહેલા ડાયનાસોર અહીં, દક્ષિણમાં જ ઉદ્ભવ્યા અને પછી ઉત્તરમાં પહોંચ્યા. વાયોમિંગમાં 2025માં થયેલી, આશરે 230 મિલિયન વર્ષ જૂની શોધે બતાવ્યું કે ઉત્તરમાં પણ તેઓ લગભગ એટલા જ વહેલા રહેતા હતા. ડાયનાસોરનું મૂળ વતન કયું, એ પ્રશ્ન ફરી ખુલ્લો થયો છે.
શોધોનો નકશો કેવી રીતે વાંચવો
નકશા પરનું નિશાન એ પ્રદેશ બતાવે છે, જ્યાંથી સૂચિના પ્રાણીના અવશેષો મળ્યા છે. એનો અર્થ એ નથી કે તે પ્રાચીન કાંઠાના બરાબર એ જ બિંદુએ રહેતું હતું. અમારો નકશો દિશા સમજવા માટેની રૂપરેખા છે; જેને ઊંડા ઊતરવું હોય તેણે ભૂસ્તરીય નકશા અને શોધસ્થળોનાં વર્ણનો જોવાં પડશે.
અને તારીખ પર નજર રાખજો. નકશો આશરે 160 મિલિયન વર્ષ પહેલાંનો ગોંડવાના બતાવે છે, અને તે એક બહુ લાંબી ફિલ્મની એક ફ્રેમ માત્ર છે. પરિચિત રૂપરેખા પાછળ કરોડો વર્ષના ફેરફારો છુપાયેલા છે.
પ્રશ્નો અને જવાબો
ગોંડવાના એટલે શું?
પ્રાચીન દક્ષિણી ખંડ, જેને ઘણી વાર મહાખંડ કહેવામાં આવે છે. તેમાં ભવિષ્યનાં દક્ષિણ અમેરિકા, આફ્રિકા, એન્ટાર્કટિકા, ઑસ્ટ્રેલિયા, ભારતીય ઉપખંડ અને બીજી કેટલીક નાની ભૂમિઓ સામેલ હતી.
ગોંડવાના પેન્જિયાથી કઈ રીતે જુદો છે?
પેન્જિયામાં પૃથ્વીની લગભગ બધી જમીન ભેગી હતી. ગોંડવાના તેના કરતાં જૂનો છે: તે આશરે 600–530 મિલિયન વર્ષ પહેલાં, ડાયનાસોરના ઘણા પહેલાં, રચાયો, પછી પેન્જિયાનો ભાગ બન્યો અને પેન્જિયાના ટુકડા થયા ત્યારે ફરી અલગ પડ્યો.
તેની ભૂમિ પર કયા ડાયનાસોર રહેતા?
દક્ષિણ અમેરિકામાં આર્જેન્ટિનોસોરસ, ગિગાનોટોસોરસ અને કાર્નોટોરસ, ઉત્તર આફ્રિકામાં સ્પાઇનોસોરસ, અને બીજા અનેક. તેઓ જુદાં સ્થળોએ અને જુદા સમયે જીવ્યા.
શું એન્ટાર્કટિકામાં પણ ડાયનાસોર હતા?
હા. મેસોઝોઇકમાં ત્યાં આજ કરતાં ઘણું ગરમ હતું. ટ્રાન્સએન્ટાર્કટિક પર્વતોમાં પ્રારંભિક જુરાસિકના ડાયનાસોર મળ્યા છે: માથા પર કલગીવાળો શિકારી ક્રાયોલોફોસોરસ અને શાકાહારી ગ્લેશિયાલિસોરસ. બરફને કારણે હજી શોધો ઓછી છે.
