ફીલ્ડ જર્નલ← નોંધો / સૂચિ
— ફીલ્ડ નોંધો —
નોંધો: ડાયનાસોર કેવી રીતે જીવતા, પ્રાચીન ખંડો કેવી રીતે છૂટા પડ્યા અને જીવાશ્મશાસ્ત્રીઓ શું શોધી શક્યા.
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 1 —
નાકથી પૂંછડીના છેડા સુધી બાર મીટર, લખવાના ટેબલ જેટલી લાંબી ખોપરી અને હાડકાંનો ભૂકો કરી નાખતા દાંત. ટાયરેનોસોરસ 68–66 મિલિયન વર્ષ પહેલાં ઉત્તર અમેરિકાના પશ્ચિમ ભાગમાં રહેતો હતો, અને મોટા શિકારી ડાયનાસોરમાં બીજા કોઈનું હાડપિંજર આટલી સારી રીતે નથી ઓળખાયું. તેના અવાજ, રંગ અને ટેવો વિશે હાડકાં બહુ ઓછું કહે છે. અટકળો સૌથી વધુ ત્યાં જ થાય છે.
નોંધ વાંચો →
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 2 —
ફિલ્મ જોનારને અસલી વેલોસિરેપ્ટર સામે મળે તો કદાચ ઓળખે પણ નહીં. આ શિકારી પુખ્ત માણસના ઘૂંટણ સુધી આવતો: પૂંછડી સાથે બે મીટર લાંબો અને થાપા સુધી અડધો મીટર ઊંચો. અને હા, તેના શરીર પર પીંછાં હતાં, જોકે તે ઊડતો નહોતો. ફિલ્મી છબીમાંથી કશું બચ્યું હોય તો બસ પાછલા પગ પરનો મોટો વાંકો નહોર.
નોંધ વાંચો →
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 3 —
કોઈ જીવાશ્મશાસ્ત્રીને પૂછો કે સૌથી મોટો ડાયનાસોર કયો, તો એ સામો સવાલ કરશે: સૌથી લાંબો, સૌથી ઊંચો કે સૌથી ભારે? ત્રણેય સ્પર્ધામાં બાજી સોરોપોડ મારી જાય છે, લાંબી ડોકવાળા શાકાહારી મહાકાય. વજનની વાત આવે ત્યારે મોટે ભાગે આર્જેન્ટિનોસોરસ અને પેટાગોટાઇટનનાં નામ લેવાય છે. છતાં વિજેતા જાહેર કરવો અઘરો છે: ઘણા મહાકાયનાં તો ગણ્યાંગાંઠ્યાં હાડકાં જ બચ્યાં છે, અને અંદાજો વારંવાર નવેસરથી ગણાય છે.
નોંધ વાંચો →— ફીલ્ડ નોંધ નં. 4 —
છાસઠ મિલિયન વર્ષ પહેલાં આશરે દસ કિલોમીટર પહોળો એક લઘુગ્રહ આજના મેક્સિકોના કાંઠા પાસેના છીછરા સમુદ્રમાં ખાબક્યો. આકાશ ધૂળથી છવાઈ ગયું, વનસ્પતિને પ્રકાશ મળતો બંધ થયો, અને થોડા જ સમયમાં પક્ષીઓ સિવાયના બધા ડાયનાસોર ખતમ થઈ ગયા. પક્ષીઓ પણ સાવ ઊગરી ન ગયાં: તેમનાં ઘણાં પ્રાચીન જૂથો આ આફત પાર ન કરી શક્યાં.
નોંધ વાંચો →
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 5 —
ડાયનાસોરમાં સૌથી કમનસીબ જીવનકથા સ્પાઇનોસોરસની છે. ઇજિપ્તમાંથી મળેલાં તેનાં પહેલાં હાડકાં 1944માં નાશ પામ્યાં, અને પછી દાયકાઓ સુધી તેનો દેખાવ ફરી ફરીને જોડવો પડ્યો. મુખ્ય વાતો આજે જાણીતી છે: તે ક્રેટેસિયસ કાળમાં ઉત્તર આફ્રિકામાં રહેતો, તેનાં જડબાં લાંબાં અને સાંકડાં હતાં, પીઠ પર ઊંચો સઢ હતો અને તે માછલી ખાતો. પણ માછલી તે તરીને પકડતો કે છીછરા પાણીમાં ચાલતાં ચાલતાં, એ ચર્ચા હજી ચાલે છે.
નોંધ વાંચો →
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 6 —
“ડાયનાસોર” લખેલાં ખોખાં પર ટેરાનોડોનનું ચિત્ર હોય છે, અને તે ભૂલ છે. ટેરાનોડોન ટેરોસોર છે: ઊડતા સરીસૃપોની એક અલગ શાખાનો સભ્ય, જે ડાયનાસોરની નજીક છે પણ સ્વતંત્ર છે. સગપણ કદ, પ્રાચીનતા કે ઊડવાની આવડતથી નક્કી થતું નથી. નિર્ણય ઉત્પત્તિ અને હાડપિંજરની રચના કરે છે.
નોંધ વાંચો →
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 7 —
ત્રણ શિંગડાં, ચાંચ અને માથા પાછળ હાડકાની ઢાલ. જુરાસિક અને ક્રેટેસિયસનો ભેદ ન જાણનાર પણ ટ્રાઇસેરાટોપ્સને તરત ઓળખી કાઢે છે. 8–9 મીટર લાંબો આ શાકાહારી ડાયનાસોર ક્રેટેસિયસ કાળના છેક અંતમાં ઉત્તર અમેરિકામાં, ટાયરેનોસોરસની પડખે જીવતો. તે કેવો દેખાતો તે સારી રીતે જાણીતું છે. શિંગડાં અને ઝાલર શા માટે હતાં, અને તેનું વર્તન કેવું હતું, ત્યાં ખાતરી ઓછી છે.
નોંધ વાંચો →
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 8 —
ટાયરેનોસોરસ સમયની દૃષ્ટિએ સ્ટેગોસોરસ કરતાં આપણી વધુ નજીક જીવ્યો. આ મજાક નથી, સાદું ગણિત છે. મેસોઝોઇક યુગ આશરે 186 મિલિયન વર્ષ ચાલ્યો અને ત્રણ કાળમાં વહેંચાયેલો છે: ટ્રાયસિક, જુરાસિક અને ક્રેટેસિયસ. આ ગાળામાં ડાયનાસોર દેખાયા, પેન્જિયાના ટુકડા થયા, અને વનસ્પતિ તથા પ્રાણીજગત કેટલીય વાર બદલાયાં.
નોંધ વાંચો →
— ફીલ્ડ નોંધ નં. 9 —
કબૂતર સામે જુઓ: તમારી સામે એક ડાયનાસોર છે, અને પીંછાં તેને વારસામાં મળ્યાં છે. પક્ષી સિવાયના ઘણા ડાયનાસોરમાં પીંછાંની છાપ અને તેના બીજા પુરાવા મળ્યા છે. તેના આધારે પ્રાણીઓનો દેખાવ ફરી રચાય છે અને પક્ષીઓ ક્યાંથી આવ્યાં તેનું પગેરું મળે છે. બસ, ઉતાવળે તારણ ન કાઢશો: પીંછાં હોય એટલે પ્રાણી ઊડતું પણ હોય, એવું નથી.
નોંધ વાંચો →— ફીલ્ડ નોંધ નં. 10 —
દક્ષિણ અમેરિકા, આફ્રિકા, એન્ટાર્કટિકા, ઑસ્ટ્રેલિયા અને ભારતીય ઉપખંડને તૂટેલી થાળીના ટુકડાની જેમ જોડો, તો ગોંડવાના બને. તેનું તૂટવું જુરાસિક કાળમાં, આશરે 180 મિલિયન વર્ષ પહેલાં, શરૂ થયું અને સો મિલિયનથી વધુ વર્ષ ચાલ્યું. ઑસ્ટ્રેલિયા અને એન્ટાર્કટિકા તો છેક ડાયનાસોરની વિલુપ્તિ પછી સંપૂર્ણ છૂટાં પડ્યાં. ખંડોની સાથે તેમના રહેવાસીઓ પણ વિખૂટા પડતા ગયા.
નોંધ વાંચો →ખડકોની નોંધ વાંચીએ
અવશેષો કે નિશાન ભૂસ્તરીય નોંધનો ભાગ બને તેટલા સમય સુધી ટકી રહે ત્યારે ડાયનાસોરનો જીવાશ્મ બને છે. હાડકાની જાળવણીમાં દટાવું અને ખનિજોથી સમૃદ્ધ ભૂગર્ભજળ ઘણી વાર મદદ કરે છે. પગલાના ઠસા માટે છાપ અખંડ રહેવી એ નિર્ણાયક બાબત છે. આમાંથી કોઈ પ્રક્રિયા પ્રાણીના જીવનની સંપૂર્ણ કહાણી સાચવતી નથી.
નોંધ વાંચો →
ખડકના થરમાં સમય
વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય રીતે ડાયનાસોરની આસપાસના ખડકોની ઉંમર નક્કી કરીને તેની ઉંમર શોધે છે. થરોનો ક્રમ સાપેક્ષ સમયક્રમ આપે છે; યોગ્ય ખનિજો આંકડાકીય ઉંમર આપી શકે છે. કાર્બન-14 કાલનિર્ધારણ ઘણા વધુ તાજેતરના અવશેષો માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ પક્ષીઓ સિવાયના ડાયનાસોર માટે તેનો સમયગાળો બહુ ટૂંકો છે.
નોંધ વાંચો →તમારી બારીની બહારના ડાયનાસોર
હા. પક્ષીઓ જીવતા ડાયનાસોર છે, ખાસ કરીને થેરોપોડની એક શાખા. પક્ષીઓ ડાયનાસોરમાંથી ઊતરી આવ્યાં છે તે સાચું છે, પરંતુ એમ કહેવાથી જાણે તેઓ એ સમૂહની બહાર નીકળી ગયાં હોય એવું લાગી શકે છે. ઉત્ક્રાંતિ આધારિત વર્ગીકરણમાં વંશજો જે શાખામાંથી વિકસ્યા હોય તેના સભ્ય જ રહે છે.
નોંધ વાંચો →ડાયનોસોરિયાને ઓળખવાનો રસ્તો
ડાયનાસોરના મુખ્ય સમૂહો કદની શ્રેણીઓ નહીં, વંશવૃક્ષની શાખાઓ છે. થેરોપોડમાં ટી. રેક્સ અને પક્ષીઓ આવે છે; સોરોપોડમાં લાંબી ડોકવાળા મહાકાય પ્રાણીઓ આવે છે; ઓર્નિથિસ્કિયનમાં શિંગડાંવાળા, બતક જેવી ચાંચવાળા અને બખ્તરવાળા ડાયનાસોર આવે છે. “ઊડતો ડાયનાસોર” અને “દરિયાઈ ડાયનાસોર” જેવા શબ્દો ઘણી વાર ડાયનોસોરિયાની બહારનાં પ્રાણીઓ માટે વપરાય છે.
નોંધ વાંચો →
પહેલા પગલા પહેલાં
ડાયનાસોરનાં ઈંડાં પ્રજનનની એવી વિગતો બતાવે છે જે પુખ્ત હાડપિંજર બતાવી શકતાં નથી: કવચની રચના, વિકસતાં ભ્રૂણ અને એક વારમાં મૂકાયેલાં ઈંડાંની ગોઠવણી. જે ડાયનાસોરના પ્રજનન વિશે જાણકારી છે, તે બધા ઈંડાં મૂકતા હતા. તેમ છતાં એક છૂટું જીવાશ્મ ઈંડું એકલું ભાગ્યે જ જણાવી શકે છે કે તે કઈ પ્રજાતિએ મૂક્યું હતું અથવા માતા કે પિતા કેટલો સમય પાસે રહ્યાં હતાં.
નોંધ વાંચો →
હાડકાંની બહારના રંગ
વૈજ્ઞાનિકોએ અસાધારણ રીતે સચવાયેલા થોડા ડાયનાસોરના રંગનાં કેટલાક પાસાં ફરી તારવ્યાં છે. રંગદ્રવ્ય ધરાવતી રચનાઓ અને તેમનું વિતરણ ઘેરાં, લાલાશવાળાં કે ખૂણો બદલાતાં રંગછટા બદલતાં આવરણો તથા શરીરની રંગભાત બતાવી શકે છે. મોટા ભાગના ડાયનાસોર જીવાશ્મોમાં આ પુરાવો સચવાતો નથી, એટલે સંપૂર્ણ રંગયોજના ઘણી વાર કલાત્મક પુનર્નિર્માણ જ રહે છે.
નોંધ વાંચો →