— ફીલ્ડ નોંધ નં. 4 —
ડાયનાસોર લુપ્ત કેમ થયા
ટૂંકો જવાબ
છાસઠ મિલિયન વર્ષ પહેલાં આશરે દસ કિલોમીટર પહોળો એક લઘુગ્રહ આજના મેક્સિકોના કાંઠા પાસેના છીછરા સમુદ્રમાં ખાબક્યો. આકાશ ધૂળથી છવાઈ ગયું, વનસ્પતિને પ્રકાશ મળતો બંધ થયો, અને થોડા જ સમયમાં પક્ષીઓ સિવાયના બધા ડાયનાસોર ખતમ થઈ ગયા. પક્ષીઓ પણ સાવ ઊગરી ન ગયાં: તેમનાં ઘણાં પ્રાચીન જૂથો આ આફત પાર ન કરી શક્યાં.
બધા લુપ્ત નથી થયા
શરૂઆત એક સુધારાથી કરવી પડે: ડાયનાસોર લુપ્ત થયા જ નથી. બારી બહાર ફરતી ચકલી તેમની સીધી વંશજ છે. જેમ ચામાચીડિયું સસ્તન પ્રાણીઓના જૂથમાં આવે, તેમ ઉત્ક્રાંતિના સગપણ મુજબ પક્ષીઓ ડાયનાસોરના જૂથમાં આવે છે. એટલે જીવાશ્મશાસ્ત્રીઓ વધુ ચોકસાઈથી બોલે છે: પક્ષી સિવાયના ડાયનાસોર લુપ્ત થયા. આ સગપણ ક્યાંથી આવ્યું, તે પીંછાં વિશેની નોંધમાં વાંચો.
આફતનો ઘા આ જૂથની બહાર પણ દૂર સુધી વાગ્યો. ટેરાનોડોન સહિતના ટેરોસોર અને મોસાસોરસ જેવા દરિયાઈ સરીસૃપો પણ નાશ પામ્યા. તેઓ ડાયનાસોરની સાથે જ ગયા, પણ તેથી કંઈ ડાયનાસોર બની જતા નથી.
લઘુગ્રહે શું કર્યું
ટક્કરનો ઘા આજે પણ મોજૂદ છે: મેક્સિકોના યુકાટન દ્વીપકલ્પ પરનો ચિક્સુલુબ ખાડો. તેના પુરાવા આખી દુનિયામાંથી મળે છે. ક્રેટેસિયસ અને પેલિયોજીનની સીમા પરના પાતળા સ્તરમાં લઘુગ્રહનો પદાર્થ અને પ્રચંડ દબાણથી ચગદાયેલા ખનિજકણો સચવાયેલા છે. 2024માં આ સ્તરમાંના રુથેનિયમ સમસ્થાનિકો પરથી ખબર પડી કે મહેમાન ક્યાંથી આવ્યો હતો. તે કાર્બનયુક્ત લઘુગ્રહ હતો, જે ગુરુની કક્ષાની પેલે પાર બન્યો હતો.
નુકસાન ટક્કરની જગ્યા પૂરતું સીમિત ન રહ્યું. 2023ની ગણતરીઓ મુજબ મુખ્ય ગુનેગાર હતી અત્યંત બારીક ખડકની ધૂળ. મેશ અને ગંધક સાથે તે વર્ષો સુધી વાતાવરણમાં લટકી રહી અને લગભગ બે વર્ષ સુધી પ્રકાશસંશ્લેષણ અટકાવી દીધું. એ જ મોડેલ પ્રમાણે સપાટી પાસેનું તાપમાન 15 અંશ સેલ્સિયસ જેટલું ગગડ્યું. પહેલાં વનસ્પતિ અને પ્લવકો મર્યાં, પછી તેમને ખાનારાં પ્રાણીઓ, અને તેમની પાછળ શિકારીઓ.
અને જ્વાળામુખીનું શું?
એ જ યુગમાં આજના ભારતમાં ડેક્કન ટ્રેપનો લાવા વહી રહ્યો હતો. લાવાનાં આવાં વિશાળ મેદાનો આજે પૃથ્વી પર ક્યાંય બનતાં નથી. જ્વાળામુખીના વાયુઓ આબોહવા બદલતા હતા: 2024ના આંકડા મુજબ, ટક્કરના આશરે 30 હજાર વર્ષ પહેલાં થયેલા એક મોટા વિસ્ફોટે પૃથ્વીને ઓછામાં ઓછી 5 અંશ ઠંડી કરી દીધી. પણ લઘુગ્રહ પડ્યો તેના 20 હજાર વર્ષ પહેલાં જ તાપમાન પાછું પહેલાંના સ્તરે આવી ગયું હતું. તેથી હવે જ્વાળામુખીને ગૌણ ભૂમિકા અપાય છે, જોકે ચર્ચા પૂરી થઈ નથી.
પહેલાં એવું મનાતું કે ડાયનાસોર આમેય પડતીના રસ્તે હતા. 2025ના અભ્યાસો ઊલટું કહે છે. પ્રજાતિઓ ઓછી દેખાય છે કારણ કે એ ઉંમરના ખડકો ઓછા સચવાયા છે, જ્યારે ન્યૂ મેક્સિકોમાં ટક્કર પહેલાંનાં છેલ્લાં કેટલાંક લાખ વર્ષ સુધી ડાયનાસોરના વૈવિધ્યસભર સમુદાયો જીવતા રહ્યા. ટાયરેનોસોરસ અને ટ્રાઇસેરાટોપ્સ હારેલા ખેલાડી નહોતા; દુનિયા જ બહુ ઓચિંતી બદલાઈ ગઈ.
કેટલાક બચ્યા, બીજા કેમ નહીં
બચવાનો કોઈ એક નુસખો નહોતો. કોઈને નાના કદે ઉગાર્યા, કોઈને ગમે તે ખાઈ લેવાની ટેવે; કોઈ પાણીમાં રહેવાને કારણે બચ્યા, તો કોઈ દર-બખોલમાં ભરાઈ રહેવાની આદતથી. ખોટ તો બધાએ વેઠી: પક્ષીઓ અને સસ્તનો, બંનેએ અનેક વંશશાખાઓ ગુમાવી.
કોઈ જૂથ બચ્યું, એનો અર્થ એ નથી કે તેની બધી પ્રજાતિઓ બચી. બચેલી શાખાઓમાંથી ધીમે ધીમે નવાં સ્વરૂપો ઊભાં થયાં અને ખાલી પડેલી પૃથ્વી ફરી વસી. ડાયનાસોરની કથા ત્યાં પૂરી ન થઈ. તે રોજ સવારે સૌથી નજીકના ચબૂતરે આગળ ચાલે છે.
પ્રશ્નો અને જવાબો
શું બધા ડાયનાસોર લુપ્ત થઈ ગયા?
ના. પક્ષી સિવાયના ડાયનાસોર ગયા, પણ કેટલાંક પક્ષીઓ આફતમાંથી બચી ગયાં. આજનાં બધાં પક્ષીઓ તેમનાં વંશજ છે.
ચિક્સુલુબ ખાડો ક્યાં છે?
મેક્સિકોના યુકાટન દ્વીપકલ્પ પર. તેનો એક ભાગ જમીન નીચે છે અને બીજો દરિયાના તળિયે.
વિલુપ્તિ લઘુગ્રહથી થઈ કે જ્વાળામુખીથી?
લઘુગ્રહથી. ડેક્કનના વિસ્ફોટોએ આબોહવા બદલી હતી, પણ 2024ના આંકડા મુજબ ટક્કર પહેલાં જ આબોહવા પાછી ઠેકાણે આવી ગઈ હતી, એટલે જ્વાળામુખીને ગૌણ ભૂમિકા અપાય છે.
મગર અને સસ્તનો કેમ બચી ગયા?
બધા માટે એક જ કારણ નથી. અલગ અલગ શાખાઓને જીવનશૈલી અને ખોરાકના મેળે બચાવી: નાનું કદ, ઓછી જરૂરિયાતો, આશ્રયસ્થાનો, પાણી.
