ખડકના થરમાં સમય
વૈજ્ઞાનિકો ડાયનાસોરના જીવાશ્મની ઉંમર કેવી રીતે નક્કી કરે છે?
ટૂંકો જવાબ
વૈજ્ઞાનિકો સામાન્ય રીતે ડાયનાસોરની આસપાસના ખડકોની ઉંમર નક્કી કરીને તેની ઉંમર શોધે છે. થરોનો ક્રમ સાપેક્ષ સમયક્રમ આપે છે; યોગ્ય ખનિજો આંકડાકીય ઉંમર આપી શકે છે. કાર્બન-14 કાલનિર્ધારણ ઘણા વધુ તાજેતરના અવશેષો માટે ઉપયોગી છે, પરંતુ પક્ષીઓ સિવાયના ડાયનાસોર માટે તેનો સમયગાળો બહુ ટૂંકો છે.
પહેલાં ક્રમ નક્કી કરો
કોઈ ખલેલ ન પડી હોય એવા જળકૃત થરોના સમૂહમાં નીચેનો થર ઉપરના થર પહેલાં જમા થયો હોય છે. ખરેખર ખુલ્લા દેખાતા ખડકોની ઝીણવટથી તપાસ કરવી પડે છે: ગેડો પડવા, ભંગાણ થવા અને ધોવાણને કારણે ક્રમ તૂટી શકે છે કે ઊલટાઈ શકે છે. ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ જીવાશ્મના સ્થાનનું અર્થઘટન કરતાં પહેલાં આ ઇતિહાસ ફરી રચે છે.
વિશિષ્ટ જીવાશ્મો અલગ સ્થળોના થરો વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત કરવામાં પણ મદદ કરી શકે છે. સ્મિથસોનિયનની કાલનિર્ધારણ માર્ગદર્શિકા સાપેક્ષ કાલનિર્ધારણ અને સૂચક જીવાશ્મોના ઉપયોગ બંને સમજાવે છે. આ સંબંધ અલગ નોંધોને જોડે છે; તેનો અર્થ એ નથી કે એકસરખા દેખાતા બે ખડકો બરાબર એક જ દિવસે બન્યા હતા.
પછી યોગ્ય ખનિજ ઘડિયાળ શોધો
કેટલાક અસ્થિર સમસ્થાનિકો માપી શકાય એવા દરે ક્ષય પામે છે. ખનિજનો ઇતિહાસ સમજાયેલો હોય અને તેની અંદર-બહાર પદાર્થની આપલે પૂરતી મર્યાદિત રહી હોય, તો મૂળ અને ક્ષયથી બનેલા સમસ્થાનિકોનું પ્રમાણ આ ઘડિયાળ ક્યારે શરૂ થઈ તેનો અંદાજ આપવામાં મદદ કરી શકે છે. જુદા ખનિજો અને પદ્ધતિઓ જુદા સમયગાળાઓ માટે યોગ્ય હોય છે.
ડાયનાસોરના અવશેષો ધરાવતા કાંપમાં જ્વાળામુખીનો પદાર્થ ખાસ ઉપયોગી થઈ શકે છે. જીવાશ્મના થરની ઉપર કે નીચે રહેલા રાખના થરની ઉંમર નક્કી થાય તો જીવાશ્મની ઉંમરની મર્યાદા નક્કી થઈ શકે છે. જે ઘટનાનું અર્થઘટન કરવું છે, માપેલો નમૂનો ખરેખર તે ઘટનાનો હોવો જોઈએ; વધુ નવા કાંપમાં તણાઈ આવેલો ઘણો જૂનો ખનિજકણ જુદા પ્રશ્નનો જવાબ આપશે.
ઉંમરની મર્યાદાનું સરળ ઉદાહરણ
રાખના બે થરોની વચ્ચે જીવાશ્મનો થર કલ્પો. આ શૈક્ષણિક ઉદાહરણમાં નીચેની રાખ આશરે 102 મિલિયન વર્ષ જૂની અને ઉપરની રાખ આશરે 100 મિલિયન વર્ષ જૂની હોવાનું નક્કી થયું છે. થરો મૂળ ક્રમમાં હોય અને જીવાશ્મ જૂના ખડકમાંથી નીકળીને ફરી અહીં જમા ન થયો હોય, તો તે આ બે સમયની વચ્ચે દટાયો હતો. તર્ક સમજાવવા આ કલ્પિત ગોળ આંકડા લીધા છે; તે કોઈ સાચા નમૂનાનાં માપ નથી.
| થર | ઉદાહરણરૂપ ઉંમર | તે શું જણાવે છે |
|---|---|---|
| રાખનો ઉપરનો થર | આશરે 100 મિલિયન વર્ષ | જીવાશ્મનો થર ત્યાં પહેલેથી હતો |
| ડાયનાસોરના અવશેષો ધરાવતો કાંપ | ઉંમર નક્કી થયેલા બે થરો વચ્ચે | દટાવાનો સમય આ મર્યાદામાં આવે છે |
| રાખનો નીચેનો થર | આશરે 102 મિલિયન વર્ષ | જીવાશ્મનો થર તે પછી જમા થયો હતો |
કાર્બનથી ટી. રેક્સની ઉંમર કેમ નક્કી થતી નથી
કાર્બન-14નું અર્ધઆયુષ્ય આશરે 5,730 વર્ષ છે. ઘણા અર્ધઆયુષ્ય વીતી ગયા પછી મૂળ કાર્બન-14 એટલો ઓછો બચે છે કે તે ઉપયોગી ઘડિયાળ તરીકે કામ કરી શકતો નથી. તેની વ્યવહારુ મર્યાદા દસીઓ હજાર વર્ષોની છે, આપણને પક્ષીઓ સિવાયના ડાયનાસોરથી જુદા પાડતાં કરોડો વર્ષોની નહીં. પ્રાચીન જીવાશ્મમાંથી માપવામાં આવેલો અતિસૂક્ષ્મ અંશ દૂષણ કે પૃષ્ઠભૂમિ સંકેતને પણ કારણે હોઈ શકે છે; તે આપોઆપ પ્રાણીની ઉંમર નથી. પ્રયોગશાળાના પરિણામ જેટલાં જ કાલનિર્ધારણની પદ્ધતિ અને તેની મર્યાદાઓ મહત્ત્વનાં છે.
ઉંમર સાથે પુરાવો પણ વાંચો
મથાળામાં ઉંમર ગોળ કરીને “150 મિલિયન વર્ષ” લખી હોઈ શકે છે. સંશોધનપત્રમાં શું માપ્યું, નમૂના ક્યાંથી આવ્યા અને કેટલી અનિશ્ચિતતા છે તે સમજાવેલું હોવું જોઈએ. ઉંમરની મર્યાદા ઉપયોગી માહિતી છે; કોઈને કંઈ ખબર નથી એવી કબૂલાત નથી.
કનેક્ટિકટના ડાયનાસોર ટ્રેકવે સ્થળે ભૂસ્તરીય સંબંધો અને સાથેના બેસાલ્ટના થરો પગલાંના ઠસાને જુરાસિકની શરૂઆતની નજીક, આશરે 200 મિલિયન વર્ષ પહેલાંના સમયમાં મૂકવામાં મદદ કરે છે. આસપાસના ખડકો પણ પુરાવાનો ભાગ કેમ છે તે નેશનલ પાર્ક સર્વિસનું વર્ણન દર્શાવે છે. વ્યાપક સમયરેખા માટે અમારી ભૂસ્તરીય કાળની માર્ગદર્શિકા અને શોધ પહેલાં શું થયું તે માટે જીવાશ્મ નિર્માણની માર્ગદર્શિકા વાંચો.
પ્રશ્નો અને જવાબો
શું વૈજ્ઞાનિકો હાડકાની જ ઉંમર માપી શકે છે?
ક્યારેક જીવાશ્મનો પદાર્થ કાલનિર્ધારણની ચોક્કસ પદ્ધતિઓ માટે યોગ્ય હોય છે, પરંતુ ઉંમરનું અર્થઘટન ખનિજની રચના અને પછીના ફેરફારોના સંદર્ભમાં કરવું પડે છે. ઘણા ડાયનાસોરની ઉંમરની મર્યાદા સાથેના ખડકોની મદદથી નક્કી થાય છે.
