— ફીલ્ડ નોંધ નં. 8 —
ટ્રાયસિક, જુરાસિક અને ક્રેટેસિયસ: મેસોઝોઇકના ત્રણ કાળ
ટૂંકો જવાબ
ટાયરેનોસોરસ સમયની દૃષ્ટિએ સ્ટેગોસોરસ કરતાં આપણી વધુ નજીક જીવ્યો. આ મજાક નથી, સાદું ગણિત છે. મેસોઝોઇક યુગ આશરે 186 મિલિયન વર્ષ ચાલ્યો અને ત્રણ કાળમાં વહેંચાયેલો છે: ટ્રાયસિક, જુરાસિક અને ક્રેટેસિયસ. આ ગાળામાં ડાયનાસોર દેખાયા, પેન્જિયાના ટુકડા થયા, અને વનસ્પતિ તથા પ્રાણીજગત કેટલીય વાર બદલાયાં.
એક યુગ, ત્રણ જુદી દુનિયા
ફિલ્મોમાં દરેક સમયના ડાયનાસોર એક જ મેદાનમાં ચરતા હોય છે. હકીકતમાં અંતિમ જુરાસિકના સ્ટેગોસોરસ અને અંતિમ ક્રેટેસિયસના ટાયરેનોસોરસ વચ્ચે 80 મિલિયનથી વધુ વર્ષનું અંતર છે, ટાયરેનોસોરસ અને આપણી વચ્ચે છે તેના કરતાં પણ વધારે. “મેસોઝોઇક” શબ્દ પાછળ બહુ લાંબો અને બહુ રંગબેરંગી ઇતિહાસ છુપાયેલો છે.
તેમાં ભૂલા ન પડો એ માટે કાળની સમયરેખા અને પ્રાચીન દુનિયાનો નકશો હાથવગાં રાખો. સમયરેખા બતાવે છે કે શાના પછી શું આવ્યું. નકશો યાદ અપાવે છે કે ખંડો હંમેશાં ત્યાં નહોતા, જ્યાં આપણે તેમને જોવા ટેવાયેલા છીએ.
ટ્રાયસિક: ડાયનાસોરનો પ્રવેશ
ટ્રાયસિક કાળ આશરે 252 થી 201 મિલિયન વર્ષ પહેલાં સુધી ચાલ્યો. લગભગ બધી જમીન એક જ મહાખંડ, પેન્જિયામાં ભેગી હતી. તેના અંદરના ભાગમાં, સમુદ્રથી દૂર, ઘણી જગ્યાએ સૂકું હતું, જોકે એક છેડાથી બીજા છેડા સુધી આબોહવા સ્વાભાવિક રીતે બદલાતી.
ડાયનાસોરના સૌથી જૂના નિર્વિવાદ અવશેષો અંતિમ ટ્રાયસિકના છે, આશરે 230 મિલિયન વર્ષ જૂના; જૂથ પોતે કદાચ થોડું વહેલું ઉદ્ભવ્યું હતું. એ વખતે ડાયનાસોર હજી જમીનના માલિક નહોતા, બીજી હરોળમાં હતા. ટ્રાયસિકમાં જ પહેલા ટેરોસોર હવામાં ઊડ્યા. કાળનો અંત એક સામૂહિક વિલુપ્તિથી આવ્યો, અને તે પછી પ્રાણીજગતની રચના જ બદલાઈ ગઈ.
જુરાસિક: મહાકાયો અને પહેલાં પક્ષીઓ
જુરાસિક કાળ આશરે 201 થી 143 મિલિયન વર્ષ પહેલાં સુધીનો છે. તેના અંતિમ ભાગે જાણીતાં નામોની આખી હાર આપી: બ્રેકિયોસોરસ, ડિપ્લોડોકસ, સ્ટેગોસોરસ અને શિકારી એલોસોરસ. એ જ સમયે આર્કિયોપ્ટેરિક્સ રહેતો, શિકારી ડાયનાસોરનાં લક્ષણો ધરાવતું શરૂઆતનું પક્ષી. 2025માં ચીનમાંથી બીજું એક જુરાસિક પક્ષી, બામિનોર્નિસ, વર્ણવાયું, જેની પૂંછડી આજનાં પક્ષીઓ જેવી ટૂંકી હતી.
તે સમયના મોટા શિકારીઓમાં ટોર્વોસોરસને પણ યાદ રાખવા જેવો છે. એ દરમિયાન પેન્જિયાના ટુકડા થઈ રહ્યા હતા અને તેમની વચ્ચે નવા સમુદ્રો ખૂલતા હતા. ખંડો ધીમે ખસે છે, પણ મિલિયનો વર્ષમાં એટલું ખસવું પ્રાણીઓને જુદા જુદા કાંઠે વહેંચી દેવા માટે પૂરતું હતું.
ક્રેટેસિયસ: ફૂલો, નવા ચહેરા અને યુગનો અંત
ક્રેટેસિયસ ત્રણેયમાં સૌથી લાંબો કાળ છે: આશરે 143 થી 66 મિલિયન વર્ષ પહેલાં. આ સમયમાં ફૂલધારી વનસ્પતિ જમીન પર બધે ફેલાઈ. ડાયનાસોર પુષ્કળ હતા, અને જાતજાતના, પણ સૌથી જાણીતા બે, ટાયરેનોસોરસ અને ટ્રાઇસેરાટોપ્સ, છેક છેલ્લા અંકમાં મંચ પર આવ્યા.
પડદો 66 મિલિયન વર્ષ પહેલાં પડ્યો: ક્રેટેસિયસ–પેલિયોજીન સીમા પર સામૂહિક વિલુપ્તિ થઈ અને પક્ષી સિવાયના બધા ડાયનાસોર અદૃશ્ય થયા. ખરેખર શું બન્યું, તે ડાયનાસોરની વિલુપ્તિ વિશેની નોંધમાં વાંચો. પક્ષીઓ આ આફતમાંથી બચી ગયાં, અને આજ સુધી પહોંચેલી ડાયનાસોરની એ એકમાત્ર શાખા છે.
પ્રશ્નો અને જવાબો
મેસોઝોઇકનો સૌથી લાંબો કાળ કયો હતો?
ક્રેટેસિયસ: આશરે 77 મિલિયન વર્ષ. જુરાસિક લગભગ 58 મિલિયન વર્ષ ચાલ્યો, ટ્રાયસિક લગભગ 50. અહીં સીમાઓ ગોળ આંકડામાં આપી છે.
શું ટાયરેનોસોરસ અને સ્ટેગોસોરસ એક જ સમયે જીવતા?
ના. સ્ટેગોસોરસ અંતિમ જુરાસિકમાંથી જાણીતો છે, ટાયરેનોસોરસ ક્રેટેસિયસના છેક અંતમાંથી. બંને વચ્ચે 80 મિલિયનથી વધુ વર્ષ છે.
પહેલા ડાયનાસોર ક્યારે દેખાયા?
સૌથી જૂના નિર્વિવાદ ડાયનાસોર 230–233 મિલિયન વર્ષ જૂના છે, એટલે કે અંતિમ ટ્રાયસિકના. જૂથ પોતે કદાચ થોડું વધુ જૂનું છે. 2025માં વાયોમિંગમાંથી આશરે 230 મિલિયન વર્ષ જૂનો નાનો ડાયનાસોર Ahvaytum વર્ણવાયો. મતલબ કે પેન્જિયાના ઉત્તરમાં પણ ડાયનાસોર લગભગ દક્ષિણ જેટલા જ વહેલા રહેતા હતા.
સ્ટેગોસોરસની પૂંછડીના કાંટાને શું કહે છે?
થેગોમાઇઝર. 1982માં કાર્ટૂનિસ્ટ ગેરી લાર્સને આ શબ્દ ઘડ્યો, જીવાશ્મશાસ્ત્રીઓએ તેને મજાકમાં અપનાવી લીધો, અને આજે તે વૈજ્ઞાનિક લેખોમાં તથા સંગ્રહાલયોમાં પણ જોવા મળે છે.
