ખડકોની નોંધ વાંચીએ
ડાયનાસોરના જીવાશ્મ કેવી રીતે બને છે?
ટૂંકો જવાબ
અવશેષો કે નિશાન ભૂસ્તરીય નોંધનો ભાગ બને તેટલા સમય સુધી ટકી રહે ત્યારે ડાયનાસોરનો જીવાશ્મ બને છે. હાડકાની જાળવણીમાં દટાવું અને ખનિજોથી સમૃદ્ધ ભૂગર્ભજળ ઘણી વાર મદદ કરે છે. પગલાના ઠસા માટે છાપ અખંડ રહેવી એ નિર્ણાયક બાબત છે. આમાંથી કોઈ પ્રક્રિયા પ્રાણીના જીવનની સંપૂર્ણ કહાણી સાચવતી નથી.
દટાવાથી હાડકાને ટકવાની તક મળે છે
મોટા ભાગનાં મૃતદેહો નાશ પામે છે. મૃત માંસ ખાનારાં પ્રાણીઓ તેમના ભાગો વેરવિખેર કરે છે, સૂક્ષ્મજીવો તેમને વિઘટિત કરે છે અને ખવાણ બાકી રહેલા ભાગોને તોડી નાખે છે. કાંપ શરીર કે છૂટાં હાડકાંને ઢાંકી દે તો આ નાશ અટકી શકે છે. સ્નાયુઓ કે અંગો કરતાં કઠણ પેશીઓ ટકવાની શક્યતા સામાન્ય રીતે વધારે હોય છે. સતત કાંપ જમા થતો હોવાથી પૂરમેદાનો અને એવાં પરિસરો જીવાશ્મ નોંધમાં શા માટે ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે, તે નેશનલ પાર્ક સર્વિસ સમજાવે છે.
જીવાશ્મવિજ્ઞાની હાથમાં હથોડો લે તે પહેલાં જ નોંધમાં અસમાનતા ઊભી થાય છે. કાદવવાળી નદી પાસે રહેતા પ્રાણીને સચવાઈ રહેવાની જે તકો મળે છે, તે ધોવાણ થતું હોય એવા ઊંચા પ્રદેશમાં રહેતા પ્રાણીને મળતી નથી. એટલે જીવાશ્મ નોંધમાં ખાલી જગ્યા હોવાનો અર્થ ત્યાં પ્રાચીન જીવન પણ નહોતું એવો આપોઆપ થતો નથી.
હાડકું જીવાશ્મ કેવી રીતે બને છે
હાડકામાં નાની નાની ખાલી જગ્યાઓ હોય છે. ભૂગર્ભજળ તેમાં ઓગળેલાં ખનિજો લાવી શકે છે, જ્યાં સ્ફટિકો ઊગે છે. આ પ્રક્રિયાને પર્મિનરલાઇઝેશન કહે છે. પ્રતિસ્થાપન જુદું છે: મૂળ પદાર્થ ઓગળી જાય છે અને તેની જગ્યા ખનિજો લે છે. એક જ જીવાશ્મ પર બંને પ્રક્રિયાઓ થઈ શકે છે. રાસાયણિક બંધારણ બદલાયું હોવા છતાં શરીરરચનાની ઝીણી વિગતો સચવાઈ શકે છે.
નેચરલ હિસ્ટરી મ્યુઝિયમની સમજણ દટાવું, કાંપનો સંચય અને ખનિજો જમા થવાના તબક્કાઓ દર્શાવે છે. આ પ્રક્રિયાઓ એકસાથે પણ થઈ શકે છે. દરેક દટાયેલા હાડકાને નક્કી કરેલાં વર્ષો પછી જીવાશ્મ બનાવી દેતી કોઈ એકસરખી ઘડિયાળ નથી.
| પ્રક્રિયા | શું થાય છે | જીવાશ્મમાં શું ટકી શકે છે |
|---|---|---|
| પર્મિનરલાઇઝેશન | રંધ્રોમાં ખનિજો ભરાય છે | હાડકાની અંદરની રચના |
| પ્રતિસ્થાપન | મૂળ પદાર્થની જગ્યા ખનિજો લે છે | મૂળ આકાર અને કેટલીક વિગતો |
| કુદરતી બીબું અને તેમાં બનેલું પ્રતિરૂપ | છાપ રહી જાય છે અને પછી તેમાં પદાર્થ ભરાઈ શકે છે | બહારનો કે અંદરનો આકાર |
| છાપ | સપાટીનું નિશાન કાંપમાં ઊતરે છે | ચામડીની સપાટી, પીછાની રૂપરેખા કે પગલાનો ઠસો |
જીવાશ્મમાં હાડકું હોવું જરૂરી નથી
ભીની જમીન પર ચાલતો ડાયનાસોર પગલાંના ઠસા છોડી શકે છે, જે પાછળથી ઢંકાઈને સચવાય છે. કોપ્રોલાઇટ કહેવાતો જીવાશ્મ મળ બીજી પ્રવૃત્તિ નોંધે છે. આ પ્રવૃત્તિના જીવાશ્મ છે. દાંત કે કરોડસ્તંભનો મણકો શરીરનો જીવાશ્મ છે. અહીં ભેદ એ છે કે પુરાવો જીવના શરીરનો છે કે તેણે કરેલી કોઈ પ્રવૃત્તિનો; આ “સાચા” અને “ઓછા સાચા” જીવાશ્મ વચ્ચેનો ભેદ નથી.
અસાધારણ કાંપના થરો ક્યારેક એવી વિગતો સાચવી રાખે છે, જે સામાન્ય હાડપિંજરોમાં મળતી નથી. આવી દુર્લભ શોધો પુનર્નિર્માણ કેવી રીતે બદલી શકે છે, તે ડાયનાસોરનાં પીછાં વિશેનો અમારો લેખ દર્શાવે છે.
જીવાશ્મ આખરે સપાટી પર કેમ દેખાય છે
જળકૃત ખડક દટાયેલો રહી શકે છે, તેમાં ગેડો પડી શકે છે અથવા તે ઉપર ઊઠી શકે છે અને છેવટે ધોવાણથી ખુલ્લો થઈ શકે છે. આમ જીવાશ્મ શોધી શકાય છે, પણ તેના નુકસાનનો બીજો તબક્કો પણ શરૂ થાય છે. ક્યાં શોધવું તે નક્કી કરવા સંશોધકો ભૂસ્તરીય નકશા અને ખુલ્લા ખડકોનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે, તે અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઑફ નેચરલ હિસ્ટરી જણાવે છે.
ફક્ત છૂટું પડેલું હાડકું જ ઉપયોગી નથી. તેનો ખડકનો થર, સ્થાન અને બીજા અવશેષો સાથેનો સંબંધ જરૂરી સંદર્ભ આપે છે. કોઈ શોધને ડાયનાસોરના ઇતિહાસમાં સ્થાન આપવા ટ્રાયસિક, જુરાસિક અને ક્રેટેસિયસથી શરૂઆત કરો, પછી તે ચોક્કસ થરની ઉંમર કયા પુરાવાથી નક્કી થાય છે તે તપાસો.
પ્રશ્નો અને જવાબો
શું ડાયનાસોરનાં જીવાશ્મ હાડકાં ખરેખર હાડકાં છે?
તે એક સમયે જીવતાં પ્રાણીઓના સાચા અવશેષો છે, જે જીવાશ્મ બનતી વખતે બદલાયા છે. કુદરતી જીવાશ્મ અને સંગ્રહાલયમાં નમૂના પરથી આજે બનાવેલી પ્રતિકૃતિ અલગ છે.
શું દરેક દટાયેલો ડાયનાસોર જીવાશ્મ બને છે?
ના. અવશેષો સડી શકે છે, ઓગળી શકે છે, વિખેરાઈ શકે છે અથવા પછીની ભૂસ્તરીય પ્રક્રિયાઓથી નાશ પામી શકે છે. દટાવાથી સચવાઈ રહેવાની તક વધે છે, પરંતુ ખાતરી મળતી નથી.
