સૌથી મોટો ડાયનાસોર કયો હતો

“સૌથી મોટો” એટલે શું

લંબાઈ, ઊંચાઈ અને વજન ત્રણ જુદી હરીફાઈઓ છે, અને દરેકના વિજેતા જુદા. આર્જેન્ટિનોસોરસ તેના વજન માટે જાણીતો છે: સામાન્ય રીતે તેનો અંદાજ 65–80 ટન મુકાય છે, જોકે તે ગણ્યાંગાંઠ્યાં હાડકાં પરથી જ ઓળખાય છે. વધુ લાંબી પૂંછડીવાળો ડાયનાસોર લંબાઈમાં તેને પાછળ મૂકી દે અને છતાં ઘણો હળવો નીકળે, એવું બને.

ડિપ્લોડોકસની લંબાઈનો મોટો ભાગ ડોક અને પૂંછડીમાં જતો. બ્રેકિયોસોરસ ઊંચાઈમાં આગળ હતો: તેના આગલા પગ પાછલા કરતાં લાંબા હતા, અને પીઠ જિરાફની જેમ ખભા તરફ ચડતી જતી. મામેન્ચિસોરસની ઓળખ તેની ડોક હતી, જે સોરોપોડના હિસાબે પણ અસાધારણ લાંબી હતી. એટલે સ્પષ્ટતા વગર “મોટો” શબ્દનો ઝાઝો અર્થ નથી.

અંદાજો કેમ જુદા પડે છે

મહાકાય પ્રાણીનું આખું હાડપિંજર મળવું મોટું નસીબ ગણાય. સામાન્ય રીતે જીવાશ્મશાસ્ત્રીના હાથમાં કરોડના થોડા મણકા અને પગનાં હાડકાં આવે છે. બાકીનું શરીર સગાંના આધારે પૂરું કરાય છે, અને વજન હાડકાંની જાડાઈ પરથી કે શરીરના મોડેલના કદ પરથી ગણાય છે. આથી જ ડાયનાસોર કાગળ પર “પાતળા” થતા રહે છે. આર્જેન્ટિનોસોરસ કરતાં ક્યાંય વધુ પૂર્ણ રૂપે જાણીતા પેટાગોટાઇટનનો પહેલો અંદાજ લગભગ 70 ટન હતો, પછીથી આશરે 55–57 ટન.

નજીકના સગાંનો બાંધો પણ જુદો હોઈ શકતો: એપેટોસોરસ ડિપ્લોડોકસ કરતાં ઘણો કદાવર હતો, જોકે લંબાઈમાં બંને લગભગ સરખા. સંશોધક હાડપિંજર પર કેટલા સ્નાયુ “ચડાવે” છે, તેના પર પણ ઘણું આધાર રાખે છે. અને ક્યારેક ચકાસવા જેવું કશું રહેતું જ નથી. ભારતના બૃહત્કાયોસોરસનો 2023માં 100 ટનથી વધુનો અંદાજ મુકાયો, પણ તેનાં હાડકાંનો અભ્યાસ થાય તે પહેલાં જ તે ભૂકો થઈ ગયાં હતાં, એટલે આ આંકડાને સાવચેતીથી જોવામાં આવે છે.

સૌથી મોટો શિકારી કોણ

અહીં ત્રણ દાવેદાર છે: ટાયરેનોસોરસ, સ્પાઇનોસોરસ અને ગિગાનોટોસોરસ. સૌથી લાંબો કદાચ સ્પાઇનોસોરસ છે, આશરે 14 મીટર, અને વજન 7–7.5 ટન. ભરોસાપાત્ર રીતે મપાયેલામાં સૌથી ભારે ટાયરેનોસોરસ છે: અત્યાર સુધી મળેલો સૌથી મોટો નમૂનો આશરે 8.8 ટનનો હતો. ગિગાનોટોસોરસ તેની નજીક જ છે, પણ તેના અવશેષો ઓછા પૂર્ણ છે.

એક બીજી ગૂંચ પણ છે: સરખામણી કયા નમૂનાની કરવી? કિશોર, પાકટ પુખ્ત અને ટુકડાઓ પરથી પૂરું કરાયેલું હાડપિંજર એકબીજા સાથે સહેલાઈથી સરખાવાય નહીં. વળી, જેટલાં પ્રાણીઓ જીવી ગયાં તેનો નજીવો અંશ જ આપણને મળ્યો છે, એટલે ખરા વિક્રમવીરો આપણા હાથમાં આવ્યા હોય એવી શક્યતા ઓછી છે. 2024ની એક ગણતરી મુજબ, સૌથી મોટો ટાયરેનોસોરસ અત્યાર સુધી મળેલા સૌથી મોટા નમૂના કરતાં દોઢ ગણાથી પણ વધુ ભારે હોઈ શકે.

સૂચિના આંકડા કેવી રીતે વાંચવા

કાર્ડ પરના આંકડા કદનો ખ્યાલ આપવા માટે છે: આ પ્રાણી માણસ જેવડું હતું, અને પેલું એક પાછળ એક ઊભી રાખેલી ત્રણ બસ જેટલું. બધાં મૂલ્યો અંદાજિત છે. એક આંકડા કરતાં શ્રેણી વધુ પ્રામાણિક છે, પણ નવી શોધો પછી તેની સીમાઓ પણ ખસે છે, જેમ પેટાગોટાઇટનના કિસ્સામાં થયું.