પહેલા પગલા પહેલાં
ડાયનાસોરનાં ઈંડાં અને માળા: જીવાશ્મ શું જણાવે છે
ટૂંકો જવાબ
ડાયનાસોરનાં ઈંડાં પ્રજનનની એવી વિગતો બતાવે છે જે પુખ્ત હાડપિંજર બતાવી શકતાં નથી: કવચની રચના, વિકસતાં ભ્રૂણ અને એક વારમાં મૂકાયેલાં ઈંડાંની ગોઠવણી. જે ડાયનાસોરના પ્રજનન વિશે જાણકારી છે, તે બધા ઈંડાં મૂકતા હતા. તેમ છતાં એક છૂટું જીવાશ્મ ઈંડું એકલું ભાગ્યે જ જણાવી શકે છે કે તે કઈ પ્રજાતિએ મૂક્યું હતું અથવા માતા કે પિતા કેટલો સમય પાસે રહ્યાં હતાં.
બધા ડાયનાસોરનાં ઈંડાં એકસરખાં નહોતાં
જીવાશ્મ ઈંડાંના આકાર, કવચની રચના અને કદમાં વિવિધતા છે. કેટલાંક ગોળ હોય છે, બીજાં લંબગોળ. પુરાવા કવચમાં ખનિજના પ્રમાણમાં પણ તફાવત સૂચવે છે. એટલે કઠણ કવચવાળા ઈંડાની પરિચિત છબી બધાને લાગુ પડતી નથી. ડાયનાસોરનાં ઈંડાં 101: પ્રાથમિક પરિચય આપતાં અમેરિકન મ્યુઝિયમ ઑફ નેચરલ હિસ્ટરી આ વિવિધતાની સરખામણી આજનાં સરિસૃપ અને પક્ષીઓનાં જુદા જુદા ઈંડાં સાથે કરે છે.
ખૂબ મોટું પુખ્ત પ્રાણી તેના કદના પ્રમાણમાં મહાકાય ઈંડું જ મૂકે એવું જરૂરી નથી. વિકસતા ભ્રૂણને આસપાસના માધ્યમ અને કવચમાંથી વાયુઓની આપલે કરવી પડે છે. ઈંડું કાર્ય કરતી જૈવિક રચના છે, પુખ્ત પ્રાણીનું ફક્ત નાનું મોડેલ નથી.
ભ્રૂણ મળવાથી ઓળખ બદલાઈ શકે છે
મોંગોલિયાના ફ્લેમિંગ ક્લિફ્સમાં મળેલાં ઈંડાંને એક સમયે ત્યાં સામાન્ય રીતે મળતા પ્રોટોસેરાટોપ્સ સાથે જોડવામાં આવ્યાં હતાં. પાછળથી થયેલી શોધોમાં આવાં જ એક ઈંડાની અંદર ભ્રૂણ મળ્યું અને આ પ્રકારનાં ઈંડાં ઓવિરેપ્ટોરિડ ડાયનાસોર સાથે જોડાયાં. વધુ સીધો પુરાવો મળે ત્યારે વિશ્વાસપાત્ર લાગતું અર્થઘટન પણ કેવી રીતે બદલાઈ શકે છે, તે સંગ્રહાલયનું આ શોધનું વર્ણન દર્શાવે છે.
ઓવિરેપ્ટર વિશે વાંચતી વખતે આ ઇતિહાસ મહત્ત્વનો છે. તેનું નામ ઈંડાંની ચોરી વિશેના પ્રારંભિક અર્થઘટનને દર્શાવે છે; માળા પાસે મળેલું દરેક પ્રાણી ઈંડાં ચોરતું હતું તેનો પુરાવો નથી. આ સુધારો પ્રાણીનો આખો ખોરાક પણ નક્કી કરતો નથી. જીવાશ્મ ચોક્કસ પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે.
કઈ શોધ કયા નિષ્કર્ષને ટેકો આપે છે
ઈંડાંના સમૂહ પર રહેલું પુખ્ત પ્રાણી, વારંવાર બનેલા માળા અને ભ્રૂણો જુદી જુદી માહિતી આપે છે. સૌથી મજબૂત સમજણ આ અવલોકનોને જોડતાં પહેલાં અલગ રાખે છે.
| અવલોકન | વાજબી અનુમાન | હજી શેના પુરાવાની જરૂર છે |
|---|---|---|
| ઈંડાની અંદર ભ્રૂણ | ઈંડાના પ્રકાર અને ભ્રૂણના સમૂહ વચ્ચે નજીકનો સંબંધ | આવું દરેક ઈંડું એ જ પ્રજાતિનું છે કે નહીં |
| ઈંડાં ઉપર સચવાયેલું પુખ્ત પ્રાણી | કદાચ ઈંડાં સેવતું કે રક્ષણ કરતું હશે | રોજની દિનચર્યા અને નર કે માદામાંથી કોણ સંભાળ લેતું |
| ઘણા સ્તરો પર માળા | માળા બનાવવાના વિસ્તારનો વારંવાર ઉપયોગ | એ જ પ્રાણીઓ પાછાં આવતાં હતાં કે નહીં |
| ઈંડાના કવચમાં રંગદ્રવ્યોના અંશ | મૂળ રંગદ્રવ્યો વિશે પુરાવો | સમૂહનાં દરેક ઈંડાનો રંગ |
ઈંડું તોડ્યા વિના તેની અંદર જોવું
ઉચ્ચ રિઝોલ્યુશનવાળી એક્સ-રે છબીઓથી સંશોધકો જીવાશ્મ ભ્રૂણો અને આસપાસના ખડકનો સંબંધ જાળવીને તપાસ કરી શકે છે. મેસોસ્પોન્ડિલસના ભ્રૂણોના અભ્યાસમાં તેમની ખોપરીનો વિકાસ અગાઉ ધારવામાં આવ્યો હતો તેના કરતાં ઓછો આગળ વધેલો હોવાનું જણાયું. આજનાં સરિસૃપ સાથેની સરખામણીથી વિકાસનો તબક્કો સમજવામાં કેવી મદદ મળી, તે આ સ્કેન વિશે સંગ્રહાલયનો અહેવાલ સમજાવે છે.
એટલે ભ્રૂણ ફક્ત નાના ડાયનાસોરનું ચિત્ર નથી. તે વૃદ્ધિનો પુરાવો છે. તેમ છતાં કોઈ એક નમૂના માટે અનુમાનિત ઈંડાની અંદરના વિકાસના સમયનું ટકાવારી મૂલ્ય બધા ડાયનાસોરનાં ઈંડાં ક્યારે ફૂટતાં તેની ચોક્કસ સમયસૂચિમાં ફેરવી શકાય નહીં.
કેટલાંક ઈંડાં રંગીન હતાં
નેચરમાં પ્રકાશિત 2018ના અભ્યાસે ડાયનાસોરનાં ઈંડાંના કવચમાં રંગદ્રવ્યો તપાસ્યાં અને નમૂનામાં સામેલ ડાયનાસોરમાં રંગીન ઈંડાંની ઉત્ક્રાંતિ એક જ વાર થઈ હોવાની દલીલ કરી. આ રાસાયણિક પુરાવો છે; ચિત્રમાં રંગ ઓળખવો કે ખનિજીભૂત જીવાશ્મનો આજનો રંગ જોવો તેનાથી અલગ છે.
જીવાશ્મનો આજનો રંગ તેના દટાવાના ઇતિહાસથી બનેલો હોઈ શકે છે. આ ફેરફાર સમજવા જીવાશ્મ કેવી રીતે બને છે તેનાથી શરૂઆત કરો. પછી પ્રજનનના પુરાવાની સરખામણી પક્ષીઓ અને બીજા ડાયનાસોરના સંબંધ સાથે કરો, પણ દરેક લુપ્ત પ્રજાતિ આજનાં કોઈ પક્ષીની જેમ માળો બનાવતી હતી એવું માની ન લો.
પ્રશ્નો અને જવાબો
શું જીવાશ્મ ડાયનાસોરના ઈંડામાંથી હજી બચ્ચું નીકળી શકે?
ના. જીવાશ્મ ઈંડું પ્રાચીન ભૂસ્તરીય નમૂનો છે. તેમાં ભ્રૂણ સચવાયેલો હોય તો પણ તે વિકસવાની રાહ જોતો જીવતો ભ્રૂણ નથી.
શું ગોળ પથ્થરને આકાર પરથી ડાયનાસોરનું ઈંડું કહી શકાય?
ના. કુદરતી રીતે બનેલી ખનિજની ગાંઠો ઈંડાં જેવી દેખાઈ શકે છે. ઓળખ માટે કવચની રચના, ભ્રૂણ અને ભૂસ્તરીય સંદર્ભ જેવા પુરાવા જરૂરી છે.
