— ਫੀਲਡ ਲੇਖ ਨੰ. 10 —
ਗੋਂਡਵਾਨਾ: ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਦੀਪ
ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ
ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਨੂੰ ਟੁੱਟੀ ਥਾਲੀ ਦੇ ਟੋਟਿਆਂ ਵਾਂਗ ਜੋੜ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਲਗਭਗ 180 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਤਾਂ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖ ਹੋਏ। ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਗਏ।
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਨਕਸ਼ਾ ਕੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹੋ: ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਮਹਾਂਦੀਪ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਸਾਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਤਟਾਂ ਨੂੰ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਅਤੀਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪੱਧਰ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ, ਕਿਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠੀ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਪਾਣੀ ਹੇਠ ਚਲੀ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਨਕਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੁਨਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕੈਮਰੇ ਦੀ ਖਿੱਚੀ ਫ਼ੋਟੋ ਨਹੀਂ।
ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਅਰਜਨਟੀਨੋਸੌਰਸ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਸਪਾਈਨੋਸੌਰਸ ਦੀਆਂ। ਦੋਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਦੀਪਾਂ ਦੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹਰੇਕ ਆਪਣੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ: ਇੱਕ ਪੈਟਾਗੋਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਦੂਜਾ ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਕੰਢੇ।
ਦੱਖਣ ਦੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਇੰਨੇ ਵੱਖਰੇ ਕਿਉਂ ਹਨ
ਇਕੱਲੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਵੰਨਗੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ: ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਗਿਗਾਨੋਟੋਸੌਰਸ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨੋਟੌਰਸ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਕਾਲ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਦੀਪ ਕਦੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਰੱਖ ਨਹੀਂ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਬੱਝਵਾਂ ਸੈੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇ।
ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਟੁੱਟਦਾ ਗਿਆ, ਸਮੁੰਦਰ ਇਸ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਪਰ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨੀ ਲਾਂਘੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਣੇ ਰਹੇ। ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਜਲਵਾਯੂ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦਾ ਵੀ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਇੱਥੇ, ਦੱਖਣ ਵਿੱਚ, ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਵਾਇਓਮਿੰਗ ਵਿੱਚ 2025 ਦੀ ਇੱਕ ਖੋਜ, ਲਗਭਗ 230 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ, ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਲਗਭਗ ਓਨੀ ਹੀ ਛੇਤੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਹੈ।
ਖੋਜਾਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕਿਵੇਂ ਪੜ੍ਹੀਏ
ਨਕਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਹ ਖੇਤਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੈਟਾਲਾਗ ਦੇ ਕਿਸੇ ਜਾਨਵਰ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਟ ਦੇ ਠੀਕ ਉਸੇ ਬਿੰਦੂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਨਕਸ਼ਾ ਮੋਟਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਾਕਾ ਹੈ; ਜੋ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ-ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪਵੇਗੀ।
ਅਤੇ ਤਾਰੀਖ਼ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿਓ। ਨਕਸ਼ਾ ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 160 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਲੰਮੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਫ਼੍ਰੇਮ ਹੈ। ਜਾਣੀਆਂ-ਪਛਾਣੀਆਂ ਰੂਪ-ਰੇਖਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹਨ।
ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਕੀ ਹੈ?
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਦੱਖਣੀ ਮਹਾਂਦੀਪ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਮਹਾਂ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ, ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਅਤੇ ਕਈ ਛੋਟੇ ਭੂ-ਖੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।
ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਪੈਂਜੀਆ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?
ਪੈਂਜੀਆ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦੀ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਗੋਂਡਵਾਨਾ ਇਸ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ: ਇਹ ਲਗਭਗ 600–530 ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਿਆ, ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ। ਫਿਰ ਇਹ ਪੈਂਜੀਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਪੈਂਜੀਆ ਟੁੱਟਣ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਸ ਦੀਆਂ ਧਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ?
ਦੱਖਣੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਅਰਜਨਟੀਨੋਸੌਰਸ, ਗਿਗਾਨੋਟੋਸੌਰਸ ਅਤੇ ਕਾਰਨੋਟੌਰਸ, ਉੱਤਰੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਪਾਈਨੋਸੌਰਸ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਰਹੇ।
ਕੀ ਅੰਟਾਰਕਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਸਨ?
ਹਾਂ, ਮੀਸੋਜ਼ੋਇਕ ਵਿੱਚ ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਨਿੱਘ ਸੀ। ਟ੍ਰਾਂਸ-ਅੰਟਾਰਕਟਿਕ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਢਲੇ ਜੁਰਾਸਿਕ ਦੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਮਿਲੇ ਹਨ: ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਕਲਗੀ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਕ੍ਰਾਇਓਲੋਫ਼ੋਸੌਰਸ ਅਤੇ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਆਲੀਸੌਰਸ। ਖੋਜਾਂ ਅਜੇ ਥੋੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਰਫ਼ ਰਾਹ ਰੋਕਦੀ ਹੈ।
