ਚੱਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ
ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ?
ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ
ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਦਾ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਉਦੋਂ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਇੰਨਾ ਚਿਰ ਬਚੇ ਰਹਿਣ ਕਿ ਭੂਵਿਗਿਆਨਕ ਰਿਕਾਰਡ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਣ। ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਦੱਬੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੈਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਈ ਛਾਪ ਦਾ ਸਹੀ-ਸਲਾਮਤ ਰਹਿਣਾ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਦੀ।
ਦੱਬੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਬਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ
ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਰੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੁਰਦਾਖੋਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਅਸਰ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਤਲਛਟ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਇਸ ਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਟਿਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਬਚਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਕ ਸਰਵਿਸ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲਗਾਤਾਰ ਤਲਛਟ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹੜ੍ਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਅਹਿਮ ਕਿਉਂ ਹਨ।
ਪੁਰਾਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਹਥੌੜਾ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਿੱਕੜ ਵਾਲੇ ਦਰਿਆ ਕੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਬਚ ਕੇ ਦਰਜ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਘਸ ਰਹੇ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਰਿਕਾਰਡ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੇ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਹੱਡੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀ ਹੈ?
ਹੱਡੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਛੋਟੀਆਂ ਖ਼ਾਲੀ ਥਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਪਾਣੀ ਘੁਲੇ ਹੋਏ ਖਣਿਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਪਰਮਿਨਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਦਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੱਖਰੀ ਹੈ: ਅਸਲੀ ਪਦਾਰਥ ਘੁਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੋ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਅਸਰ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਸਾਇਣਕ ਬਣਤਰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਦੇ ਬਾਰੀਕ ਵੇਰਵੇ ਬਚ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਨੈਚਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੱਬੇ ਜਾਣ, ਤਲਛਟ ਇਕੱਠੀ ਹੋਣ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੀ ਚੱਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸਾਂਝੀ ਘੜੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਾਲਾਂ ਮਗਰੋਂ ਹਰ ਦੱਬੀ ਹੱਡੀ ਨੂੰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣਾ ਦੇਵੇ।
| ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ | ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? | ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? |
|---|---|---|
| ਪਰਮਿਨਰਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ | ਖਣਿਜ ਛੇਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੇ ਹਨ | ਹੱਡੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਣਤਰ |
| ਬਦਲੀ | ਖਣਿਜ ਅਸਲੀ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ | ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਕੁਝ ਬਾਰੀਕ ਵੇਰਵੇ |
| ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਂਚਾ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਨਕਲ | ਛਾਪ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਰ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਬਾਹਰੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਲ |
| ਛਾਪ | ਕੋਈ ਸਤਹ ਤਲਛਟ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡਦੀ ਹੈ | ਚਮੜੀ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਖੰਭ ਦੀ ਰੂਪਰੇਖਾ ਜਾਂ ਪੈਰ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ |
ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿੱਚ ਹੱਡੀ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ
ਗਿੱਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਢੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣਿਆ ਮਲ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਪ੍ਰੋਲਾਈਟ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮੀ ਦਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਗਰਮੀ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ। ਦੰਦ ਜਾਂ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਇੱਕ ਹੱਡੀ ਸਰੀਰਕ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਬੂਤ ਜੀਵ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਕੀਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਦਾ; ਇਹ “ਅਸਲੀ” ਅਤੇ “ਘੱਟ ਅਸਲੀ” ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਅਸਾਧਾਰਣ ਤਲਛਟੀ ਭੰਡਾਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਪਿੰਜਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਡਾ ਲੇਖ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਖੋਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਮੁੜ ਬਣਾਈ ਦਿੱਖ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਆਖ਼ਰ ਸਤਹ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਦਿਸਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ?
ਤਲਛਟੀ ਚੱਟਾਨ ਦੱਬੀ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਮੁੜ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਖੁਰਨ ਨਾਲ ਨੰਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੌਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮੈਰੀਕਨ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਆਫ਼ ਨੈਚਰਲ ਹਿਸਟਰੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖੋਜਕਰਤਾ ਭੂਵਿਗਿਆਨਕ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਨੰਗੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿੱਥੇ ਲੱਭਣਾ ਹੈ।
ਕੀਮਤੀ ਸਬੂਤ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਪਈ ਹੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਚੱਟਾਨੀ ਪਰਤ, ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸੰਦਰਭ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਖੋਜ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਟ੍ਰਾਇਐਸਿਕ, ਜੁਰਾਸਿਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਟੇਸ਼ੀਅਸ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਵੇਖੋ ਕਿ ਉਸ ਖ਼ਾਸ ਪਰਤ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿਹੜੇ ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
ਕੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਹੱਡੀਆਂ ਅਸਲੀ ਹੱਡੀਆਂ ਹਨ?
ਇਹ ਕਦੇ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣਨ ਦੌਰਾਨ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਜੀਵਾਸ਼ਮ, ਕਿਸੇ ਨਮੂਨੇ ਤੋਂ ਅੱਜ ਅਜਾਇਬਘਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਈ ਨਕਲ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।
ਕੀ ਹਰ ਦੱਬਿਆ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਨਹੀਂ। ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਸੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਘੁਲ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਖਿੱਲਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਭੂਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੱਬੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਗਾਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
