— ਫੀਲਡ ਲੇਖ ਨੰ. 2 —
ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ: ਅਸਲੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਪਰਦੇ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਸੀ
ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ
ਜੇ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਦਾ ਅਸਲੀ ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣਾ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਹੀ ਨਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਮਸਾਂ ਵੱਡੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਗੋਡੇ ਤੱਕ ਆਉਂਦਾ ਸੀ: ਪੂਛ ਸਮੇਤ ਦੋ ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ। ਉੱਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੰਭਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਉੱਡਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਦੇ ਵਾਲੀ ਤਸਵੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਸ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਦਾ ਵੱਡਾ, ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੁੰਦਰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
ਕੁੱਤੇ ਜਿੱਡਾ ਸ਼ਿਕਾਰੀ
ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਦੀ ਦੋ ਮੀਟਰ ਲੰਬਾਈ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਗਰਦਨ ਅਤੇ ਪੂਛ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਧੜ ਤਾਂ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰ 15–20 ਕਿਲੋ ਸੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵੱਧ, ਯਾਨੀ ਦਰਮਿਆਨੇ ਕੱਦ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਜਿੰਨਾ। “ਜੁਰਾਸਿਕ ਪਾਰਕ” ਦੇ ਬੰਦੇ ਜਿੱਡੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਝ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਂ ਦੀ ਹੈ।
ਲੰਮੀ ਪੂਛ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤੋਲ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਹਰ ਪਿਛਲੇ ਪੈਰ ਦੀ ਦੂਜੀ ਉਂਗਲ ਉੱਤੇ ਦਾਤਰੀ ਵਰਗਾ ਵੱਡਾ ਨਹੁੰਦਰ ਸੀ। ਇੱਕ ਧਾਰਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੜਫ਼ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਖੰਭਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਾ
2007 ਵਿੱਚ ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਦੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਅਲਨਾ ਹੱਡੀ ਉੱਤੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਉਭਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਤਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਈ। ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਉਭਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਖੰਭ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਆਪਣੇ ਖੰਭ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚੇ, ਪਰ ਉਭਾਰ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸਬੂਤ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਪੱਥਰ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਛਾਪਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਡ੍ਰੋਮੀਓਸੌਰਿਡ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਡਾਇਨੋਨਾਇਕਸ ਅਤੇ ਯੂਟਾਰੈਪਟਰ ਵੀ ਹਨ, ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵੱਡੇ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਜੁੜਵੇਂ ਨਹੀਂ: ਆਕਾਰ ਵੱਖਰੇ, ਅਤੇ ਜ਼ਮਾਨਾ ਵੀ ਵੱਖਰਾ।
ਰੇਤ ਵਿੱਚ ਜੰਮੀ ਲੜਾਈ
ਮੰਗੋਲੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਖੋਜ ਦੋ ਗੁੱਥਮ-ਗੁੱਥਾ ਹੋਏ ਪਿੰਜਰ ਹਨ: ਇੱਕ ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਟੋਸੇਰਾਟੋਪਸ। ਨਾਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹੋ ਮਿਲਿਆ, “ਲੜਦੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ”। ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੇ ਹੱਥ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਥੇ ਪੱਥਰ ਨੇ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸਾਂਭ ਲਈ। ਹੱਡੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਪਈਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕਿਵੇਂ ਭਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।
ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰੇਤ ਹੇਠ ਦੱਬੇ ਗਏ। ਝਗੜਾ ਕਿਉਂ ਛਿੜਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਵਾਰ ਕਿਸ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਭਿੜਨਾ ਤੱਥ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕਹਾਣੀ ਘੜਨਾ ਹੋਵੇਗਾ।
ਫ਼ਿਲਮੀ ਰੂਪ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ
ਪਰਦੇ ਦੇ “ਰੈਪਟਰ” ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਨਾਲੋਂ ਡਾਇਨੋਨਾਇਕਸ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਉੱਤੋਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੀ ਖੰਭ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਟੱਬਰ ਦਾ ਅਸਲ ਪਹਿਰਾਵਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਾਈਕ੍ਰੋਰੈਪਟਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲੰਮੇ ਖੰਭ ਉੱਗਦੇ ਸਨ।
ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਪਟਕਥਾ ਦੀ ਕਾਢ ਹੈ, ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਤੱਥ ਨਹੀਂ। ਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਘੱਟ ਪਤਾ ਹੈ। ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਕੁਝ ਪਿੰਜਰ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਕਿ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀ ਉਹ ਰਲ ਕੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਸੀ?
ਪੂਛ ਸਮੇਤ ਕੋਈ ਦੋ ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਕੁੱਲ੍ਹੇ ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਅੱਧਾ ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ। ਭਾਰ 15–20 ਕਿਲੋ ਸੀ।
ਕੀ ਇਸ ਦੇ ਖੰਭ ਸਨ?
ਹਾਂ। ਅਲਨਾ ਹੱਡੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਉਭਾਰ ਬਚੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੰਭ ਜੁੜਦੇ ਸਨ, ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ।
ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਕਿਉਂ ਹੈ?
ਪਰਦੇ ਦਾ “ਰੈਪਟਰ” ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਡਾਇਨੋਨਾਇਕਸ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਸੀ। ਅਸਲੀ ਵੇਲੋਸੀਰੈਪਟਰ ਕਿਤੇ ਛੋਟਾ ਸੀ।
ਦਾਤਰੀ ਵਰਗਾ ਨਹੁੰਦਰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਸੀ?
ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਦਬੋਚ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ। ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਇਸ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਕਿਵੇਂ ਵਰਤਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਦੀ ਛਾਣਬੀਣ ਅਜੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।
