— ਫੀਲਡ ਲੇਖ ਨੰ. 7 —
ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ: ਸਿੰਗ, ਹੱਡੀ ਦੀ ਝਾਲਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਦੇ ਅਖੀਰ ਦਾ ਜੀਵਨ
ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ
ਤਿੰਨ ਸਿੰਗ, ਚੁੰਝ ਅਤੇ ਸਿਰ ਪਿੱਛੇ ਹੱਡੀ ਦੀ ਢਾਲ: ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਨੂੰ ਉਹ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੁਰਾਸਿਕ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। 8–9 ਮੀਟਰ ਲੰਮਾ ਇਹ ਸ਼ਾਕਾਹਾਰੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਕਾਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ, ਟਾਇਰੈਨੋਸੌਰਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਦਿਸਦਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਇਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ। ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਝਾਲਰ ਕਿਸ ਕੰਮ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਯਕੀਨ ਘੱਟ ਹੈ।
ਟਾਇਰੈਨੋਸੌਰਸ ਦਾ ਗੁਆਂਢੀ
ਇਸ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਟੱਕਰ ਮਨਘੜਤ ਨਹੀਂ: ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਅਤੇ ਟਾਇਰੈਨੋਸੌਰਸ ਸੱਚਮੁੱਚ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਇੱਕੋ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਇੱਕੋ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੈੱਲ ਕ੍ਰੀਕ ਫ਼ਾਰਮੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ। ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟਾਇਰੈਨੋਸੌਰਸ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਯਾਨੀ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ।
ਬਾਲਗ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ 8–9 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਵਧਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਚਾਰ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦਾ, ਚੁੰਝ ਨਾਲ ਬੂਟੇ ਕੁਤਰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਘਣੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੜੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੀਸਦਾ ਸੀ। ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬਾਕੀ ਸਰੀਰ ਅਕਸਰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਧੜ ਵੀ ਭਾਰੀ-ਭਰਕਮ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਮੇਚ ਦਾ।
ਸਿੰਗ ਅਤੇ ਝਾਲਰ ਕਿਸ ਲਈ
ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਦੋ ਲੰਮੇ ਸਿੰਗ, ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਤੀਜਾ, ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹੱਡੀ ਦੀ ਝਾਲਰ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਸਟਾਇਰੈਕੋਸੌਰਸ ਦੀ ਝਾਲਰ ਲੰਮੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ।
ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾਲ ਭੇੜ ਵੀ, ਜਦਕਿ ਦੂਰੋਂ ਦਿਸਦਾ ਸਿਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਜੜ ਵਿੱਚ ਚੌਧਰ ਲਈ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਹੱਡੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਘੜੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਸਬੂਤ ਹਨ। ਵਾਇਓਮਿੰਗ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਪੰਜ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਪੁੱਟ ਕੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਮਰੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਦਾ ਢਾਂਚਾ ਕੀ ਸੀ, ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।
ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਟੱਬਰ
ਸੇਰਾਟੋਪਸੀਅਨ, ਯਾਨੀ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਦਾ ਸਮੂਹ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਲੰਮੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਦੈਂਤ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮੰਗੋਲੀਆ ਦਾ ਪ੍ਰੋਟੋਸੇਰਾਟੋਪਸ ਕਿਤੇ ਛੋਟਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਰਿਸ਼ਤਾ ਨੇੜਲਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਸਮਾਨਤਾ ਬਹੁਤੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ।
ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੁਲਨਾ ਟੋਰੋਸੌਰਸ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਝਾਲਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੋਰੀਆਂ ਹਨ। 2010 ਵਿੱਚ ਸੁਝਾਅ ਆਇਆ ਕਿ ਟੋਰੋਸੌਰਸ ਬੱਸ ਬਹੁਤ ਬੁੱਢਾ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਹੈ। ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰੀ: 2022 ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਟੋਰੋਸੌਰਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਛਪਿਆ ਜੋ ਅਜੇ ਬਾਲਗ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ “ਬੁਢਾਪੇ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ” ਤਾਂ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਅੱਜ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਵੰਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਇਜ਼ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਮਰ ਨਾਲ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਬਹੁਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਸੀ?
ਸ਼ਾਇਦ ਇੱਕੋ ਵੇਲੇ ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਲਈ: ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਈਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬੇੜਾ ਕਰਨ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁੱਖ ਕੰਮ ਕਿਹੜਾ ਸੀ, ਇਹ ਅਜੇ ਤੈਅ ਨਹੀਂ।
ਕੀ ਇਹ ਸਟੈਗੋਸੌਰਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ?
ਨਹੀਂ। ਸਟੈਗੋਸੌਰਸ ਅੰਤਲੇ ਜੁਰਾਸਿਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ। ਵਿਚਕਾਰ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਫ਼ਾਸਲਾ ਹੈ।
ਕੀ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਅਤੇ ਟੋਰੋਸੌਰਸ ਇੱਕੋ ਜਾਨਵਰ ਹਨ?
ਅੱਜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਵੱਖਰੇ ਵੰਸ਼ ਹਨ। 2010 ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਕਿ ਟੋਰੋਸੌਰਸ ਬੁੱਢਾ ਹੋਇਆ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਹੈ, ਬਾਅਦ ਦੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ।
ਕੀ ਇਹ ਟਾਇਰੈਨੋਸੌਰਸ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਬਚਾਅ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ?
ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਾਲਗ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਮੁੱਠਭੇੜ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਸੀ।
