— ਫੀਲਡ ਲੇਖ ਨੰ. 4 —
ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਲੋਪ ਕਿਉਂ ਹੋਏ
ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ
ਛਿਆਹਠ ਮਿਲੀਅਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਤਟ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਚੌੜਾ ਐਸਟਰਾਇਡ ਆ ਵੱਜਿਆ। ਅਸਮਾਨ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢਕ ਗਿਆ, ਪੌਦਿਆਂ ਤੱਕ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਹੁੰਚਣੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿਵਾ ਸਾਰੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਮੁੱਕ ਗਏ। ਪੰਛੀ ਵੀ ਸਸਤੇ ਨਹੀਂ ਛੁੱਟੇ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੂਹ ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕੇ।
ਸਾਰੇ ਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੋਏ
ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਇੱਕ ਸੋਧ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ: ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਲੋਪ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਖਿੜਕੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਚਹਿਕਦੀ ਚਿੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਵੰਸ਼ਜ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਪੱਖੋਂ ਪੰਛੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਚਮਗਿੱਦੜ ਥਣਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨੀ ਗੱਲ ਹੋਰ ਸਟੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਲੋਪ ਹੋਏ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਛੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ, ਇਹ ਖੰਭਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੋ।
ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਮਾਰ ਇਸ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਪਈ। ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਸਮੇਤ ਟੈਰੋਸੌਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਰਲੀਆਂ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੋਸਾਸੌਰਸ ਸੀ। ਉਹ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਏ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਗਏ।
ਐਸਟਰਾਇਡ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ
ਟੱਕਰ ਦਾ ਦਾਗ਼ ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਯੂਕਾਟਾਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਚਿਕਸ਼ੂਲੂਬ ਕ੍ਰੇਟਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਅਤੇ ਪੈਲੀਓਜੀਨ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਪਤਲੀ ਪਰਤ ਵਿੱਚ ਐਸਟਰਾਇਡ ਦਾ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਪਿਚਕੇ ਖਣਿਜ ਕਣ ਸਾਂਭੇ ਪਏ ਹਨ। 2024 ਵਿੱਚ ਇਸ ਪਰਤ ਵਿਚਲੇ ਰੂਥੀਨੀਅਮ ਦੇ ਆਈਸੋਟੋਪਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਾਹੁਣਾ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਰਬਨ ਵਾਲਾ ਐਸਟਰਾਇਡ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਸਪਤੀ ਦੇ ਪੰਧ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਬਣਿਆ ਸੀ।
ਮੁਸੀਬਤ ਟੱਕਰ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। 2023 ਦੇ ਹਿਸਾਬਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਮੁੱਖ ਦੋਸ਼ੀ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਧੂੜ ਸੀ। ਕਾਲਖ ਅਤੇ ਗੰਧਕ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਹ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਲਟਕੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸੰਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਠੱਪ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸੇ ਮਾਡਲ ਮੁਤਾਬਕ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਤਾਪਮਾਨ 15 ਡਿਗਰੀ ਤੱਕ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਪਲੈਂਕਟਨ ਮਰੇ, ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰੀ।
ਤੇ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ?
ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੈਕਨ ਟ੍ਰੈਪਸ ਦਾ ਲਾਵਾ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਲਾਵੇ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਮੈਦਾਨ ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਗੈਸਾਂ ਜਲਵਾਯੂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ: 2024 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਿਸਫੋਟ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 5 ਡਿਗਰੀ ਠੰਢਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਐਸਟਰਾਇਡ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਾਪਮਾਨ ਮੁੜ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੁਣ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹਿਸ ਮੁੱਕੀ ਨਹੀਂ।
ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਢਲਾਣ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। 2025 ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉਲਟ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਘੱਟ ਇਸ ਲਈ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਘੱਟ ਬਚੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਕੁਝ ਲੱਖ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਟਾਇਰੈਨੋਸੌਰਸ ਅਤੇ ਟ੍ਰਾਈਸੇਰਾਟੋਪਸ ਕੋਈ ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬੱਸ ਦੁਨੀਆ ਬਹੁਤ ਅਚਾਨਕ ਬਦਲ ਗਈ।
ਕੁਝ ਬਚ ਕਿਉਂ ਗਏ, ਕੁਝ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ
ਬਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਨੁਸਖ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਕੰਮ ਛੋਟਾ ਕੱਦ ਆਇਆ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਖਾ ਲੈਣ ਦੀ ਆਦਤ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਖੁੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੇ ਰਹਿਣਾ। ਨੁਕਸਾਨ ਫਿਰ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਹੋਇਆ: ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀਆਂ, ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਵੰਸ਼-ਲੜੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈਆਂ।
ਸਮੂਹ ਬਚ ਗਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਬਚ ਗਈਆਂ। ਬਚੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਨਿਕਲੇ, ਅਤੇ ਸੁੰਨੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਵੱਸ ਗਈ। ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ। ਇਹ ਹਰ ਸਵੇਰ ਬਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਖਿਲਾਰੇ ਚੋਗੇ ਕੋਲ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ।
ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
ਕੀ ਸਾਰੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਲੋਪ ਹੋ ਗਏ?
ਨਹੀਂ। ਗ਼ੈਰ-ਪੰਛੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਮੁੱਕ ਗਏ, ਪਰ ਕੁਝ ਪੰਛੀ ਤਬਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਔਲਾਦ ਹਨ।
ਚਿਕਸ਼ੂਲੂਬ ਕ੍ਰੇਟਰ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਮੈਕਸੀਕੋ ਦੇ ਯੂਕਾਟਾਨ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਉੱਤੇ। ਕ੍ਰੇਟਰ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਤਲ ਹੇਠ।
ਵਿਨਾਸ਼ ਐਸਟਰਾਇਡ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ ਜਾਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਆਂ ਕਰਕੇ?
ਐਸਟਰਾਇਡ ਕਰਕੇ। ਡੈਕਨ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟਾਂ ਨੇ ਜਲਵਾਯੂ ਬਦਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ 2024 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਟੱਕਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਹ ਮੁੜ ਸੰਭਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੂਜੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਗਰਮੱਛ ਅਤੇ ਥਣਧਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਬਚ ਗਏ?
ਸਭ ਲਈ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੜੀਆਂ ਨੂੰ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੇ ਮੇਲ ਨੇ ਬਚਾਇਆ: ਛੋਟਾ ਆਕਾਰ, ਜੋ ਮਿਲੇ ਖਾ ਲੈਣਾ, ਲੁਕਣ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ, ਪਾਣੀ।
