— ਫੀਲਡ ਲੇਖ ਨੰ. 6 —
ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ
ਛੋਟਾ ਜਵਾਬ
ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਅਕਸਰ “ਡਾਇਨਾਸੌਰ” ਲਿਖੇ ਡੱਬਿਆਂ ਉੱਤੇ ਛਪਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਥਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਟੈਰੋਸੌਰ ਹੈ, ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ, ਜੋ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੁਤੰਤਰ। ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਾ ਆਕਾਰ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੁਰਾਣਾਪਣ, ਨਾ ਉੱਡਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ। ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਪੁਰਾਣੀ ਕਿਰਲੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ
ਮੀਸੋਜ਼ੋਇਕ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਸਨ। ਟੈਰੋਸੌਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਕੁਝ-ਕੁਝ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੇ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਆਪਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਟੈਰੋਸੌਰ ਨੂੰ “ਉੱਡਣ ਵਾਲਾ ਡਾਇਨਾਸੌਰ” ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਲੱਗੇ।
ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਟੈਰੋਸੌਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ: ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੁੰਝ, ਸਿਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਲੰਮੀ ਕਲਗੀ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਪੰਖਾਂ ਦਾ ਫੈਲਾਅ। ਮਾਦਾਵਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਛੋਟੀਆਂ ਸਨ, ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਮੀਟਰ। ਪੰਖ ਇੱਕ ਝਿੱਲੀ ਸੀ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਉਂਗਲ ਉੱਤੇ ਤਣੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਚੌਥੀ ਉਂਗਲ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੱਦ ਤੱਕ ਲੰਮੀ ਸੀ।
ਪੰਖ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਦੋ ਤਰੀਕੇ
ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਆਰਕੀਓਪਟੈਰਿਕਸ ਵਰਗੇ ਮੁਢਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ, ਪੰਖ ਦੀ ਭਾਰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲੀ ਸਤ੍ਹਾ ਖੰਭਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਛੀ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਵੀ ਖੰਭ ਸਨ: ਮਾਈਕ੍ਰੋਰੈਪਟਰ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ, ਦੋਵਾਂ ਲੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਲੰਮੇ ਖੰਭ ਉੱਗਦੇ ਸਨ।
ਟੈਰੋਸੌਰਾਂ ਨੇ ਉਡਾਣ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀ, ਝਿੱਲੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ। ਉਂਜ ਉਹ ਨੰਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵਾਲਾਂ ਵਰਗੇ ਬਰੀਕ ਰੇਸ਼ੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਟੁਪਾਂਡੈਕਟਿਲਸ ਵਿੱਚ 2022 ਵਿੱਚ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਾਟੇ ਰੇਸ਼ੇ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਖੋਜੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖੰਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ: ਟੈਰੋਡੈਕਟਿਲ ਅਤੇ ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੁਗਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰ ਹਨ।
ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਰਲੀਆਂ?
ਮੋਸਾਸੌਰਸ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਉਸੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਰਲੀ ਟਾਇਰੈਨੋਸੌਰਸ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਨੇੜਲੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ। ਮੋਸਾਸੌਰਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਚੱਪੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਪਾਣੀ ਚੀਰਨ ਵਾਲਾ ਸੁਡੌਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਉਸ ਜੀਵ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
ਪਲੀਸੀਓਸੌਰ ਅਤੇ ਇਕਥਿਓਸੌਰ ਦੋ ਹੋਰ ਵੱਖਰੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਸ਼ਕਲ ਧੋਖਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: ਸੁਡੌਲ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਚੱਪੂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ, ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ।
ਫ਼ਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੀ ਕੀ ਹੈ
ਲੋੜ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਪਿੱਛੇ ਇਤਿਹਾਸ ਲੁਕਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕਹਿ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਹਵਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਰਾਹ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਗਈਆਂ। ਸਾਡੇ ਕੈਟਾਲਾਗ ਵਿੱਚ ਟੈਰੋਸੌਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕਿਰਲੀਆਂ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਮੀਸੋਜ਼ੋਇਕ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ।
ਸਵਾਲ-ਜਵਾਬ
ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਨੂੰ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ?
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਟੈਰੋਸੌਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਟੈਰੋਸੌਰ ਰੀਂਗਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ਾਖਾ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਪਿੰਜਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਬਾਹਰੀ ਮੇਲ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।
ਇਹ ਟੈਰੋਡੈਕਟਿਲ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ?
ਟੈਰੋਡੈਕਟਿਲ ਜੁਰਾਸਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਦੰਦ ਸਨ। ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰੀਟੇਸ਼ੀਅਸ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਦੰਦਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੀ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਵੱਡਾ ਸੀ।
ਕੀ ਕੁਝ ਡਾਇਨਾਸੌਰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ?
ਹਾਂ। ਸਪਾਈਨੋਸੌਰਸ ਮੱਛੀਆਂ ਖਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਕੰਢੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਚੰਗਾ ਤੈਰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਹੈ। ਅਤੇ ਅੱਜ ਦੇ ਡਾਇਨਾਸੌਰਾਂ, ਯਾਨੀ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਤਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ।
ਕੀ ਟੈਰਾਨੋਡੌਨ ਕਿਸੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲਿਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ?
ਅਜਿਹਾ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ। ਪੰਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਫੈਲਾਅ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਸੀ।
