— палявая нататка № 4 —
Чаму вымерлі дыназаўры
Кароткі адказ
Шэсцьдзесят шэсць мільёнаў гадоў таму ў неглыбокае мора каля берагоў сённяшняй Мексікі ўрэзаўся астэроід папярочнікам каля дзесяці кіламетраў. Неба зацягнуў пыл, расліны засталіся без святла, і за кароткі час зніклі ўсе дыназаўры, акрамя птушак. Ды і птушкам дасталося: шмат якія іх старажытныя групы катастрофы не перажылі.
Вымерлі не ўсе
Пачаць давядзецца з папраўкі: дыназаўры не вымерлі. Верабей за акном — іх прамы нашчадак, і па эвалюцыйным сваяцтве птушкі ўваходзяць у групу дыназаўраў гэтак жа, як кажаны ўваходзяць у групу млекакормячых. Таму палеантолагі кажуць дакладней: вымерлі нептушыныя дыназаўры. Адкуль узялося гэтае сваяцтва, расказвае нататка пра пёры.
Катастрофа ўдарыла далёка за межамі гэтай групы. Зніклі птэразаўры, у тым ліку птэранадон, і марскія яшчары, сярод іх мазазаўр. Яны загінулі разам з дыназаўрамі, але дыназаўрамі ад гэтага не сталі.
Што нарабіў астэроід
Шнар ад удару — кратар Чыксулуб на паўвостраве Юкатан у Мексіцы. Сляды сутыкнення знаходзяць па ўсім свеце: тонкі пласт на мяжы мелу і палеагену захоўвае рэчыва астэроіда і зярняткі мінералаў, змятыя неймаверным ціскам. У 2024 годзе па ізатопах рутэнію ў гэтым пласце высветлілі, адкуль прыляцеў госць. Гэта быў вугляродзісты астэроід, які ўтварыўся за арбітай Юпітэра.
Бяда не абмежавалася месцам падзення. Паводле разлікаў 2023 года, галоўным вінаватым стаў найдрабнейшы каменны пыл: разам з сажай і серай ён завіс у атмасферы на гады і амаль на два гады спыніў фотасінтэз. Тэмпература каля паверхні, паводле той жа мадэлі, магла ўпасці ажно на 15 градусаў. Спачатку загінулі расліны і планктон, за імі тыя, хто імі харчаваўся, а следам і драпежнікі.
А што вулканы?
У тую ж эпоху на тэрыторыі сённяшняй Індыі разліваліся Дэканскія трапы, лававыя палі, падобных да якіх сёння на Зямлі няма. Вулканічныя газы мянялі клімат: паводле звестак 2024 года, буйное вывяржэнне прыкладна за 30 тысяч гадоў да ўдару астудзіла планету не менш чым на 5 градусаў. Але яшчэ за 20 тысяч гадоў да падзення астэроіда тэмпература вярнулася да ранейшай. Таму вулканам цяпер адводзяць другасную ролю, хоць спрэчка не скончаная.
Раней думалі, што дыназаўры і без таго ішлі да заняпаду. Працы 2025 года сцвярджаюць адваротнае. Відаў здаецца менш таму, што горных парод гэтага ўзросту захавалася мала, а ў Нью-Мексіка разнастайныя супольнасці дыназаўраў жылі да апошніх соцень тысяч гадоў перад ударам. Тыраназаўр і трыцэратопс не былі няўдачнікамі: проста свет змяніўся занадта рэзка.
Чаму адны выжылі, а іншыя не
Агульнага рэцэпту выратавання не было. Камусьці дапамог малы рост, камусьці непераборлівасць у ежы, жыццё ў вадзе ці звычка хавацца ў сховішчах. Пацярпелі пры гэтым усе: і птушкі, і млекакормячыя страцілі мноства ліній.
Калі група выжыла, гэта не значыць, што выжылі ўсе яе віды. Ад ацалелых ліній паступова пайшлі новыя формы, і апусцелую планету засялілі нанова. Гісторыя дыназаўраў на гэтым не скончылася: яна працягваецца кожную раніцу каля бліжэйшай кармушкі.
Пытанні і адказы
Ці ўсе дыназаўры вымерлі?
Не. Зніклі нептушыныя дыназаўры, а частка птушак катастрофу перажыла. Усе сённяшнія птушкі — іх нашчадкі.
Дзе знаходзіцца кратар Чыксулуб?
На паўвостраве Юкатан у Мексіцы. Частка кратара ляжыць пад сушай, частка — пад марскім дном.
Выміранне выклікаў астэроід ці вулканы?
Астэроід. Дэканскія вывяржэнні мянялі клімат, але, паводле звестак 2024 года, ён паспеў аднавіцца яшчэ да ўдару, таму вулканам адводзяць другасную ролю.
Чаму выжылі кракадзілы і млекакормячыя?
Адной прычыны на ўсіх няма. Асобным лініям дапамагло спалучэнне ладу жыцця і харчавання: невялікі памер, непатрабавальнасць, сховішчы, вада.
