— палявая нататка № 8 —
Трыяс, юра і мел: тры перыяды мезазою
Кароткі адказ
Тыраназаўр жыў бліжэй па часе да нас, чым да стэгазаўра. Гэта не жарт, а арыфметыка: мезазойская эра доўжылася каля 186 мільёнаў гадоў і падзяляецца на тры перыяды — трыясавы, юрскі і мелавы. За гэты час з’явіліся дыназаўры, раскалолася Пангея, а расліннасць і жывёльны свет змяніліся некалькі разоў.
Адна эра, тры розныя светы
У кіно дыназаўры ўсіх часоў пасвяцца на адной паляне. Насамрэч стэгазаўра з позняй юры і тыраназаўра з канца мелу падзяляе больш за 80 мільёнаў гадоў, больш, чым тыраназаўра і нас з вамі. За словам «мезазой» стаіць вельмі доўгая і вельмі неаднародная гісторыя.
Каб у ёй не заблукаць, трымайце пад рукой шкалу перыядаў і карту старажытнага свету. Першая паказвае, што за чым ішло. Другая нагадвае, што кантыненты не заўсёды стаялі там, дзе мы прывыклі іх бачыць.
Трыяс: дыназаўры выходзяць на сцэну
Трыясавы перыяд доўжыўся прыкладна ад 252 да 201 мільёна гадоў таму. Амаль уся суша была сабраная ў адзін суперкантынент, Пангею. У яго глыбіні, далёка ад акіяна, шмат дзе было суха, хоць клімат, вядома, мяняўся ад краю да краю.
Найстаражытнейшыя бясспрэчныя рэшткі дыназаўраў датуюцца познім трыясам, ім каля 230 мільёнаў гадоў; сама група магла ўзнікнуць крыху раней. Гаспадарамі сушы дыназаўры тады яшчэ не былі і заставаліся на другіх ролях. У трыясе ж падняліся ў паветра першыя птэразаўры. Скончыўся перыяд масавым выміраннем, пасля якога склад жывёльнага свету стаў іншым.
Юра: волаты і першыя птушкі
Юрскі перыяд — прыкладна ад 201 да 143 мільёнаў гадоў таму. Яго позняя частка дала цэлую галерэю знакамітасцей: брахіязаўр, дыпладок, стэгазаўр, драпежны алазаўр. Тады ж жыў археаптэрыкс, ранняя птушка з рысамі драпежных дыназаўраў. У 2025 годзе з Кітая апісалі яшчэ адну юрскую птушку, бамінорніса, ужо з кароткім хвастом, як у сённяшніх птушак.
З буйных драпежнікаў той пары варта запомніць і тарвазаўра. Пангея тым часам раскалвалася, паміж яе часткамі адкрываліся новыя моры. Кантыненты рухаюцца павольна, але за мільёны гадоў гэтага хапіла, каб развесці жывёл па розных берагах.
Мел: кветкі, новыя твары і канец эры
Мелавы перыяд — самы доўгі з трох, прыкладна ад 143 да 66 мільёнаў гадоў таму. У гэты час па сушы шырока рассяліліся кветкавыя расліны. Дыназаўраў было шмат, і самых розных, але галоўныя знакамітасці, тыраназаўр і трыцэратопс, з’явіліся пад самую заслону.
Заслона апусцілася 66 мільёнаў гадоў таму: на мяжы мелу і палеагену адбылося масавае выміранне, і ўсе нептушыныя дыназаўры зніклі. Што менавіта здарылася, расказвае нататка пра выміранне дыназаўраў. Птушкі катастрофу перажылі. Гэта адзіная галіна дыназаўраў, што дацягнула да нашых дзён.
Пытанні і адказы
Які перыяд мезазою быў самы доўгі?
Мелавы, прыкладна 77 мільёнаў гадоў. Юрскі доўжыўся каля 58 мільёнаў, трыясавы каля 50. Межы тут акругленыя.
Ці жылі тыраназаўр і стэгазаўр адначасова?
Не. Стэгазаўр вядомы з позняй юры, тыраназаўр — з самага канца мелу. Паміж імі больш за 80 мільёнаў гадоў.
Калі з’явіліся першыя дыназаўры?
Найстаражытнейшым бясспрэчным дыназаўрам 230–233 мільёны гадоў, гэта позні трыяс. Сама група, верагодна, крыху старэйшая. У 2025 годзе з Ваёмінга апісалі маленькага дыназаўра Ahvaytum узростам каля 230 мільёнаў гадоў: выходзіць, на поўначы Пангеі дыназаўры жылі амаль гэтак жа рана, як на поўдні.
Як называюцца шыпы на хвасце стэгазаўра?
Тагамайзер. Слова прыдумаў у 1982 годзе карыкатурыст Гэры Ларсан, палеантолагі падхапілі яго жартам, а цяпер яно трапляецца і ў навуковых артыкулах, і ў музеях.
