— палявая нататка № 6 —
Чаму птэранадон не дыназаўр
Кароткі адказ
Птэранадона малююць на скрынках з надпісам «Дыназаўры», і дарэмна. Ён птэразаўр, прадстаўнік асобнай галіны лятучых рэптылій, блізкай да дыназаўраў, але самастойнай. Ні памер, ні старажытнасць, ні ўменне лятаць сваяцтва не вызначаюць. Вырашаюць паходжанне і будова шкілета.
Старажытны яшчар — яшчэ не дыназаўр
У мезазоі рэптылій было безліч, і дыназаўры — толькі адна іх група. Птэразаўры даводзяцца ім блізкай раднёй, нешта накшталт стрыечных братоў, але галіна ў іх свая. Таму «лятучы дыназаўр» — недакладная назва для птэразаўра, як бы звыкла яна ні гучала.
Птэранадон — самы пазнавальны з птэразаўраў: бяззубая дзюба, доўгі грэбень на патыліцы і крылы размахам да сямі метраў у буйных самцоў. Самкі былі прыкметна меншыя, каля чатырох метраў. Крыло — гэта перапонка, нацягнутая на адзін-адзіны, затое неверагодна доўгі чацвёрты палец.
Два спосабы зрабіць крыло
У птушак, пачынаючы з ранніх накшталт археаптэрыкса, паверхня крыла, што трымае іх у паветры, складаецца з пёраў. Пёры мелі і некаторыя нептушыныя дыназаўры: у мікрараптара доўгія пёры раслі і на пярэдніх, і на задніх лапах.
Птэразаўры асвоілі палёт па-свойму, на перапонцы. Голымі яны не былі: цела пакрывалі тонкія валасападобныя ніткі, а ў бразільскага тупандактыля ў 2022 годзе апісалі і разгалінаваныя, якія многія лічаць разнавіднасцю пёраў. І яшчэ адно: птэрадактыль і птэранадон — розныя жывёлы з розных эпох.
А марскія яшчары?
Мазазаўр стаіць ад дыназаўраў яшчэ далей. Ён з лускаватых, той самай шырокай групы, да якой належаць сённяшнія яшчаркі і змеі, і любая яшчарка яму бліжэйшая сваячка, чым тыраназаўр. Лапы мазазаўраў ператварыліся ў ласты, а цела стала абцякальным, як ва ўсіх, хто ўсур’ёз перабіраецца ў мора.
Плезіязаўры і іхтыязаўры — яшчэ дзве асобныя групы. Падабенства падманлівае: абцякальнае цела і ласты ўзнікалі ў марскіх жывёл незалежна і не адзін раз.
Навошта ўвогуле адрозніваць
Таму што за назвамі груп стаіць гісторыя. Назавіце ўсіх старажытных рэптылій дыназаўрамі, і знікне самае цікавае: у паветра і ў мора розныя галіны сыходзілі незалежна, кожная сваім шляхам. У нашай картатэцы птэразаўры і марскія яшчары стаяць побач з дыназаўрамі дзеля паўнаты карціны мезазою, а не з-за сваяцтва.
Пытанні і адказы
Чаму птэранадона не лічаць дыназаўрам?
Таму што ён птэразаўр, а гэта асобная галіна рэптылій. Сваяцтва вызначаюць па паходжанні і будове шкілета, вонкавае падабенства не ў лік.
Чым ён адрозніваецца ад птэрадактыля?
Птэрадактыль жыў у юрскім перыядзе і меў зубы. Птэранадон з’явіўся пазней, у мелавым, быў бяззубы і значна буйнейшы.
Ці былі дыназаўры, звязаныя з вадой?
Былі. Спіназаўр харчаваўся рыбай і жыў каля вады, хоць наколькі добра ён плаваў, спрачаюцца. А сярод сённяшніх дыназаўраў, гэта значыць птушак, вадаплаўных колькі заўгодна.
Ці мог птэранадон панесці чалавека?
Падстаў так думаць няма. Велізарны размах крылаў яшчэ не азначае, што жывёла магла падняць цяжкі груз.
